Μετατραυματικό Στρες
Αντιμετωπίζοντας αναμνήσεις που πονάνε

Παρά την εκπληκτική προσαρμοστική ικανότητα του ανθρώπου σε οδυνηρές καταστάσεις, υπάρχουν φορές που οι τρομακτικές εμπειρίες μάς εγκλωβίζουν. Και τότε απεγνωσμένα αποζητούμε λύτρωση…

του Βισάπ Αγαμπατιάν

Η Έλενα Κ. εδώ και 12 χρόνια, κάθε 13 Δεκεμβρίου, αποφεύγει να “θυμηθεί” τι μέρα είναι, είναι ευερέθιστη και επιδιώκει να απασχολείται με κάτι διαρκώς.
Τις υπόλοιπες μέρες του χρόνου, βασανίζεται από εικόνες και σκέψεις που αφορούν τον αποχωρισμό και την απώλεια, φοβάται μη χάσει όσους αγαπά ή πάθει κάτι η ίδια και, κατά καιρούς, επαναφέρει την ανάμνηση εκείνου του πρωινού που βρήκε νεκρό τον σύντροφό της από ανακοπή.
Ταχυπαλμίες, εφίδρωση, κροτάλισμα δοντιών, επιλεκτική αμνησία, άστατος ύπνος και μια μόνιμη ενοχή για το τι δεν έκανε για να προλάβει το κακό, ταλαιπωρούν το σώμα και το μυαλό της.
Η Έλενα Κ. υποφέρει από μετατραυματικό στρες.

Το στρες που πονάει
Παρόλο που οι επιπτώσεις ενός τραυματικού γεγονότος στην ψυχική υγεία ήταν γνωστές από τους αρχαίους Έλληνες, στον σύγχρονο κόσμο παρατηρήθηκε αρχικά σε βετεράνους του πολέμου του Βιετνάμ, σε συνεργασία με ψυχιάτρους που ήταν κατά του πολέμου. Τα επιχειρήματά τους ήταν πως οι χρόνιες και καθυστερημένες αντιδράσεις του στρες, οι οποίες δημιουργούνταν εξαιτίας διαφόρων τραυματικών εμπειριών, δεν καλύπτονταν από τις μέχρι τότε ισχύουσες επίσημες ψυχιατρικές διαγνώσεις. Και μόλις το 1980 επινοήθηκε ο όρος Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (Post Traumatic Stress Disorder – PTSD), για να περιγράψει μια σειρά αντιδράσεων ανθρώπων που βίωσαν ή υπήρξαν μάρτυρες επικίνδυνων, βίαιων, οδυνηρών ή θανατηφόρων περιστατικών που τους “στοίχειωσαν”.
Το PTSD μπορεί να εμφανιστεί στον οποιονδήποτε έχει βιώσει έντονο φόβο ή τρόμο, όπως σεξουαλική ή σωματική βία, απροσδόκητη απώλεια ενός αγαπημένου προσώπου, ατύχημα ή μια φυσική καταστροφή, αλλά και σε οικογένειες θυμάτων μιας καταστροφής ή ενός πολέμου, στους πολεμικούς ανταποκριτές, στους εργαζόμενους στα επείγοντα περιστατικά, σε αστυνομικούς και διασώστες.
Όμως το πώς αντιδρά το κάθε άτομο ξεχωριστά, εξαρτάται από πολλούς παράγοντες.


Πώς να με βοηθήσω;
✔ Μιλάω γι’ αυτό που μου συνέβη και για το πώς αισθάνομαι όσες φορές το έχω ανάγκη, χωρίς να σκέφτομαι ότι επιβαρύνω τους άλλους. Όσοι με αγαπούν, πρέπει να μπορούν και να με ακούνε.
✔ Αποφεύγω να απομονωθώ και φροντίζω να είμαι μαζί με ανθρώπους που αισθάνομαι ότι με καταλαβαίνουν.
✔ Αν νιώσω ότι θέλω να βλάψω τον εαυτό μου, να βρω τρόπους να αποσπάσω την προσοχή μου (γρήγορο περπάτημα, δουλειές σπιτιού, τηλέφωνο σε φίλο ή φίλη). Αν αυτό συμβαίνει συχνά, να ζητήσω τη βοήθεια ειδικού.
✔ Το PTSD είναι βλαπτικό για τον ψυχισμό και τον οργανισμό μου, οπότε είναι σημαντικό να ακολουθήσω κάποιο θεραπευτικό σχήμα που θα με ανακουφίσει από τις οδύνες των τραυματικών αναμνήσεων και θα με επαναφέρει στην κανονικότητα.


Το τραύμα είναι προσωπικό
Ο καθένας από εμάς αντιδρά στα τραυματικά γεγονότα με διαφορετικό τρόπο. Δεν εμφανίζουν όλοι οι άνθρωποι PTSD μετά από ένα τραυματικό γεγονός. Επίσης, ο τρόπος βοήθειας και υποστήριξης που λαμβάνει ένα άτομο από το περιβάλλον του (φίλους, οικογένεια) και τους ειδικούς, επηρεάζει την εμφάνιση PTSD ή τη βαρύτητα των συμπτωμάτων.
Όσοι έχουν βιώσει ένα τραυματικό γεγονός ενδέχεται να έχουν αντιδράσεις, όπως το σοκ, ο θυμός, ο φόβος και οι ενοχές, οι οποίες σε κάποιους αμβλύνονται με το πέρασμα του χρόνου. Στο άτομο που πάσχει από μετατραυματικό στρες αυτά τα συναισθήματα όχι μόνο παραμένουν, αλλά επιδεινώνονται, δυσκολεύοντας την καθημερινότητά του. Μπορούν να εκδηλωθούν σε ενήλικες, εφήβους και παιδιά μεγαλύτερα των έξι ετών, με διάρκεια μεγαλύτερη του ενός μήνα, και τα πρώτα συμπτώματα μπορεί να εμφανιστούν έως και έξι μήνες μετά το τραυματικό γεγονός. Για τα νήπια υπάρχουν διαφορές στα συμπτώματα και τη διαγνωστική διαδικασία. Γενικά, τα μικρά παιδιά που πάσχουν από PTSD μπορεί να εμφανίζουν μια διαφορετική –άτυπη– εικόνα, όπως καθυστερημένη ανάπτυξη σε κάποια πεδία (π.χ. να μην πηγαίνουν μόνα τους στην τουαλέτα), σε κινητικές ικανότητες και στην ομιλία.

Παράγοντες κινδύνου για εκδήλωση PTSD
Ευάλωτη προσωπικότητα του ατόμου (π.χ. κάποια προηγούμενη ή υπάρχουσα διαταραχή, όπως κατάθλιψη).
Η βαρύτητα του τραυματικού γεγονότος.
Το μέγεθος της απειλής που βιώνει το άτομο κατά τη διάρκεια του τραύματος.
Διάφοροι κοινωνικοί παράγοντες (π.χ. απουσία κοινωνικής υποστήριξης, κοινωνικός στιγματισμός κ.ά.).
Δυσλειτουργικές στρατηγικές προσαρμογής (π.χ. απώθηση των τραυματικών εμπειριών, κοινωνική απόσυρση και χρήση ουσιών).

3+1 “κλασικά” συμπτώματα
Η αναβίωση: Βιώνουμε επανειλημμένα και έντονα τις τραυματικές σκέψεις και τις αναμνήσεις. Αυτές μπορεί να περιλαμβάνουν αναδρομές στο παρελθόν, παραισθήσεις και εφιάλτες. Επίσης, εμφανίζουμε έντονο άγχος όταν κάποια πράγματα μάς υπενθυμίζουν το τραυματικό γεγονός, όπως η επέτειος του συμβάντος.
Η αποφυγή: Αποφεύγουμε ανθρώπους, μέρη, σκέψεις, ή καταστάσεις που μας θυμίζουν το τραύμα. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε συναισθήματα απομάκρυνσης και απομόνωσης από την οικογένεια και τους φίλους, καθώς και την απώλεια ενδιαφέροντος για δραστηριότητες που κάποτε απολαμβάναμε.
Η υπερδιέγερση (αυξημένη διέγερση): Εμφανίζουμε προβλήματα επικοινωνίας με τους άλλους, διαταραχές στον ύπνο, ευερεθιστότητα, ξεσπάσματα θυμού, δυσκολία στη συγκέντρωση, νευρικότητα ή τρομάζουμε εύκολα.
Τα συναισθήματά μας χαρακτηρίζονται από υπερβολή και αρκετά συχνά ίσως έχουμε και σωματικά συμπτώματα (π.χ. αυξημένη αρτηριακή πίεση και καρδιακό παλμό, γρήγορη αναπνοή, σύσπαση στους μυς, ναυτία και διάρροια).
Η αρνητική διάθεση: Βασανιζόμαστε από σκέψεις και συναισθήματα που σχετίζονται με τις ενοχές («τι μπορούσα να κάνω για να το αποτρέψω»), τις αναμνήσεις του τραυματικού γεγονότος και την τάση να απομονωθούμε.

Υπάρχει θεραπεία;
Η θεραπεία του PTSD μπορεί να περιλαμβάνει ψυχοθεραπεία, φαρμακευτική αγωγή ή και τα δύο, συνδυαστικά.
Όσον αφορά στο πρώτο σκέλος, το 2013 ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (WHO) αναγνώρισε τη Γνωστική Συμπεριφοριστική Θεραπεία (CBT-TF) και τη θεραπεία EMDR (Κίνηση Ματιών, Απευαισθητοποίηση και Επανεπεξεργασία) ως τις πιο κατάλληλες θεραπείες για παιδιά, εφήβους και ενήλικες για την αντιμετώπιση της Διαταραχής του Μετατραυματικού Στρες.

Ωστόσο, και άλλες ψυχοθεραπευτικές προσεγγίσεις χρησιμοποιούνται με επιτυχία για την συναισθηματική ανακούφιση και τη μετα-τραυματική ευεξία του ατόμου:

1. Το EMDR (Eye Movement Desensitization and Reprocessing) δημιουργήθηκε στα τέλη της δεκαετίας του 1980 από την Αμερικανίδα ψυχολόγο και επιστημονική ερευνήτρια στο Ινστιτούτο Ψυχικής Έρευνας στο Palo Alto της Καλιφόρνια, Francine Shapiro, η οποία παρατήρησε ότι συγκεκριμένες κινήσεις των ματιών μείωναν την ένταση των ενοχλητικών σκέψεων σε κάποιους θεραπευόμενους. Μελέτησε αυτό το φαινόμενο, και το 1989 δημοσίευσε στο Journal of Traumatic Stress την επιτυχία της μεθόδου EMDR στη θεραπεία των πασχόντων από ψυχικό τραύμα. Η μέθοδος στοχεύει στο να παύσει η τραυματική ανάμνηση να επιδρά δυσλειτουργικά στη ζωή του ατόμου και να πάρει τη θέση που της αναλογεί στην ιστορία της ζωής του.
2. Ψυχοθεραπεία που επικεντρώνεται στο να βοηθήσει το άτομο να εξετάσει τις πεποιθήσεις του και τα συναισθήματα που προκαλούνται από το τραυματικό γεγονός.
3. Ψυχοθεραπεία έκθεσης, η οποία βοηθά το άτομο να αντιμετωπίζει τον φόβο και σταδιακά να αισθάνεται πιο άνετα με καταστάσεις που το τρομάζουν και του προκαλούν άγχος.
4. Οικογενειακή ψυχοθεραπεία, όταν η συμπεριφορά του ατόμου με PTSD επηρεάζει και άλλα μέλη της οικογένειας.
5. Ομαδική ψυχοθεραπεία, κατά την οποία το άτομο μοιράζεται τις σκέψεις, τους φόβους και τα συναισθήματά του με άλλους ανθρώπους που έχουν βιώσει κάποιο τραυματικό γεγονός.


Πώς να σε βοηθήσω;
▲ Σε ακούω χωρίς να σε διακόπτω και χωρίς να σου λέω άκαιρα πράγματα, όπως π.χ. «Σκέψου τη ζωή σου και ξεπέρασέ το».
▲ Αν δεν έχω κάτι να πω, σιωπώ και προσφέρω το βλέμμα μου, την παρουσία και την κατανόησή μου.
▲ Μπορώ να σε ρωτήσω τι χρειάζεσαι και με ποιο τρόπο θα ήθελες να σε βοηθήσω.
▲ Αν διαπιστώσω ότι οι αλλαγές στη συμπεριφορά σου είναι σημαντικές και ότι σου προκαλούν έντονη καταπόνηση, απομόνωση ή αναστάτωση, ή αν ξεκάθαρα επηρεάζουν τη σχέση ή τη φιλία μας για αρκετούς μήνες μετά το τραυματικό γεγονός, τότε πρέπει να σε ενθαρρύνω να ζητήσεις τη βοήθεια ειδικού.