Μάρτιος, ο μήνας της Γυναίκας…
Από την Πηνελόπη της “Οδύσσειας”, στην Τζένιφερ Λόπεζ του Super Bowl

“Πυρ, γυνή και θάλασσα, δυνατά τρία” – Αίσωπος, 620-560 π.Χ.

της Γιώτας Χουλιάρα

Πριν από περίπου ένα μήνα, κατά τη διάρκεια του ημιχρόνου του τελικού του Super Bowl, ένα σύνθημα ένωσε τον ανδρικό πληθυσμό της υφηλίου “Λατίνες ενωμένες, ποτέ νικημένες”. Ήταν το αποτέλεσμα της κοινής εμφάνισης δύο γυναικών στο διασημότερο αθλητικό ημίχρονο στις ΗΠΑ. Η 43χρονη Σακίρα και η σχεδόν 51 ετών Τζένιφερ Λόπεζ βγήκαν στη σκηνή, χόρεψαν, τραγούδησαν και επιβεβαίωσαν απόλυτα τον Λατίνο ποιητή Οβίδιο που υποστήριζε ότι “Η γυναίκα είναι ένα γλυκό δηλητήριο” (“Dulce puella malum est”).
Tην επόμενη ημέρα, τηλεοπτικές και ραδιοφωνικές εκπομπές, περιοδικά και Διαδίκτυο ξεκίνησαν τα δικά τους πορίσματα, θετικά ή αρνητικά, σχετικά με τον ρόλο της γυναίκας και τα πρότυπα που προβλήθηκαν με τη συγκεκριμένη, άκρως ερωτική, εμφάνιση των δυο γυναικών που κυριαρχούν στην παγκόσμια μουσική σκηνή. Η μερίδα του λέοντος των σχολιασμών αφορούσε την 51 ετών Τζένιφερ Λόπεζ, η οποία αποθεώθηκε λόγω της σαγηνευτικής ομορφιάς της, αλλά και κατακρίθηκε, καθώς η ίδια προβάλλει ιδιαίτερα την αισθησιακή/ερωτική πλευρά της – αυτό που οι Αμερικανοί αποκαλούν sexiness.
Σε μια εποχή που ο αισθησιασμός έχει αποενοχοποιηθεί και η γυναίκα μπορεί να είναι όμορφη χωρίς να θεωρείται αυτόματα και χαζή, το πρότυπο που πέρασε η Λατίνα σταρ στις νέες γενιές κατηγορήθηκε από πολλούς, καθώς δεν ταιριάζει σε μια έμπειρη τραγουδίστρια, αλλά κυρίως δεν ταιριάζει στην ηλικία της. Διότι η Λόπεζ, με το στυλ που προωθεί και τις εταιρείες καλλυντικών που την υποστηρίζουν, έχει καταφέρει να διαιρέσει τα 50 έτη στη μέση, μετατρέποντάς τα στα νέα 25, αν θέλουμε να παραφράσουμε τη μεγάλη επιτυχία του 1987, με τη Ρίτα Σακελλαρίου να υποστηρίζει ότι “Οι 40άρες ίσον με δυο 20άρες”.

Από τα πρότυπα της Ομηρικής Περιόδου, στις σουφραζέτες της Βρετανίας
Ξεκινώντας από τον μύθο της Πανδώρας (παν + δώρα), της αρχετυπικής μορφής της Ελληνικής Μυθολογίας, όπου αναφέρεται ως η πρώτη θνητή γυναίκα και αιτία όλων των δεινών κατά τον Ησίοδο (αντίστοιχη της βιβλικής Εύας), κατανοούμε πως η γυναίκα στον αρχαίο ελληνικό κόσμο έπρεπε να είναι σεμνή, όμορφη και υγιής, προκειμένου να συμβιβάζεται με τα πρότυπα της ανδροκρατούμενης κοινωνίας.
Κατά την Ομηρική Περίοδο, τρία είναι τα πρότυπα που κυριαρχούν: της ωραίας Ελένης, της πιστής Πηνελόπης και της ισχυρής Κλυταιμνήστρας. Από τις τρεις αυτές γυναικείες φιγούρες φαίνεται να απορρέουν τα στοιχεία των γυναικείων προτύπων που φτάνουν μέχρι τις μέρες μας.
Η Πηνελόπη, σύζυγος του πολυμήχανου Οδυσσέα, βασίλισσα της Ιθάκης, αποτελεί την αρχετυπική φιγούρα της συζύγου. Η Πηνελόπη φαίνεται πως διαθέτει όλες τις αρετές της σωστής συζύγου: έξυπνη, συνετή, πιστή στον άντρα της και αφοσιωμένη στον γιο της. Την αφοσίωσή της εγκωμιάζει και ο Αγαμέμνων, νεκρός πια, στον Κάτω Κόσμο, όταν συναντά τον Οδυσσέα κατά την κάθοδό του στον Άδη (ραψωδία λ της “Οδύσσειας”).
Αν, όμως, παρατηρήσουμε προσεκτικά πίσω από τον μύθο, θα διαπιστώσουμε ότι η Πηνελόπη δεν ήταν απλά η γυναίκα που περίμενε τον αγαπημένο της υφαίνοντας, αλλά μια ισχυρή γυναικεία φιγούρα, η οποία ανέλαβε να διοικήσει το βασίλειο της Ιθάκης. Όταν πλέον ο πόλεμος στην Τροία είχε τελειώσει και εμφανίστηκαν οι Μνηστήρες για να διεκδικήσουν τον βασιλικό θώκο της Ιθάκης, πιστεύοντας ότι ο Οδυσσέας δεν θα επιστρέψει, η Πηνελόπη ήταν εκείνη που κατάφερε να κερδίσει χρόνο, μέχρι ο Οδυσσέας να τους αντιμετωπίσει.

Στον αντίποδα της Πηνελόπης, συναντάμε την Ωραία Ελένη, κόρη της Λήδας. Η Ελένη της Σπάρτης αποτελεί το πρότυπο της ομορφιάς. Παρά το γεγονός ότι προκάλεσε δεινά στους Αχαιούς με την εγκατάλειψη του συζυγικού οίκου (αντίστροφο πρότυπο από εκείνο της Πηνελόπης), ο Όμηρος την εκθειάζει, παραπέμποντας άμεσα στη θεϊκή της καταγωγή και γέννηση – όμοια με εκείνη της Αφροδίτης. Σύμφωνα με τα πρότυπα του Ελβετού ψυχολόγου Κάρλ Γκούσταβ Γιουνγκ, στο βιβλίο του “Psychological Aspects of the Mother Archetype” (1939), η Ελένη είναι ο δεύτερος τύπος της γυναίκας με Υπερανάπτυξη του Έρωτα, σε αντίθεση με την Πηνελόπη, στην οποία επικρατεί το μητρικό ένστικτο.

Απέναντι και από τις δυο βρίσκεται η Κλυταιμνήστρα, αδελφή της Ωραίας Ελένης. Παρότι στα ομηρικά έπη και την Αρχαία Ελληνική Γραμματεία η Κλυταιμνήστρα παρουσιάζεται ως ένα αρνητικό γυναικείο πρότυπο, αν παρατηρήσουμε τις ιδιαιτερότητες του μύθου, θα διαπιστώσουμε πως αυτό δεν ισχύει. Η βασίλισσα των Μυκηνών και σύζυγος του Αγαμέμνονα, ήταν μια τραγική φιγούρα γυναίκας που δεν επιθυμούσε να υποταχθεί στους άνδρες. Νέα ακόμη, είδε τον Αγαμέμνονα να σκοτώνει τον πρώτο σύζυγό της, τον Τάνταλο, και το μωρό τους, και να την παντρεύεται. Στη συνέχεια, είδε την κόρη της, Ιφιγένεια, να θυσιάζεται στην Αυλίδα για να ικανοποιηθεί ο χρησμός. Στα ομηρικά έπη φαίνεται να μη συγχωρεί τον Αγαμέμνονα και, όταν εκείνος λείπει στην Τροία, η ίδια αναλαμβάνει τη διοίκηση του βασιλείου, συνάπτοντας ερωτικές σχέσεις με τον Αίγισθο.
Ας μην ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε σε μια ισχυρή ανδροκρατούμενη κοινωνία, η οποία συγχωρεί τις απιστίες των ανδρών και στοιχειώνει τις γυναίκες που τολμούν να αναλάβουν την εξουσία και να ζήσουν σαν άνδρες. Το πρότυπο της ισχυρής Κλυταιμνήστρας θα ακολουθήσουν πολλά χρόνια αργότερα η Ελισάβετ Α’ της Αγγλίας, γνωστή και ως “Παρθένος Βασίλισσα”, και η Αικατερίνη Β΄ της Ρωσίας, η επονομαζόμενη “Μεγάλη”. Και οι δυο θα κυβερνήσουν τις χώρες τους με πυγμή και θα ζήσουν όπως οι άνδρες, έχοντας πολλούς εραστές, αλλά μόνιμο σύντροφο την εξουσία και το πάθος τους για δύναμη.

Καθώς τα πρότυπα τείνουν να επαναλαμβάνονται, υπήρξαν πολλές γυναίκες που θέλησαν να υιοθετήσουν αντρικά χαρακτηριστικά, ακόμη και ονόματα. Στο έργο “Μικρές Κυρίες” της Αμερικανίδας Λουίζα Μέι Άλκοτ, το οποίο πρόσφατα μεταφέρθηκε για μια ακόμη φορά στον κινηματογράφο, διαπιστώνει κανείς ότι πολλές γυναίκες, όπως η Τζο, που θέλησαν να κυνηγήσουν τα όνειρά τους ενάντια στο πρότυπο της πιστής συζύγου, χαρακτηρίστηκαν “αγοροκόριτσα”. Άλλες, πάλι, υιοθέτησαν ανδρικά ονόματα, για να μπορέσουν να ζήσουν ως ισχυρή Κλυταιμνήστρα.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση των αδερφών Μπροντέ, οι οποίες έγραψαν αρχικά μια ποιητική συλλογή με τα αντρικά ψευδώνυμα Currer, Ellis και Acton Bell. Η Σαρλότ Μπροντέ έγραψε την “Jane Eyre” με το ψευδώνυμο Currel Bell, ενώ η Έμιλι Μπροντέ εξέδωσε τα “Ανεμοδαρμένα Ύψη” με το ψευδώνυμο Ellis Bell. Το ανδρικό όνομα στην υπογραφή ενός βιβλίου ήταν επί της ουσίας προαπαιτούμενο, για να μπορέσει ένα κείμενο να κάνει τα βήματά του στον κόσμο της σοβαρής λογοτεχνίας, σε μια εποχή που επικρατούσε το πρότυπο της Πηνελόπης.
Ακόμη και στον ευρύτερο καλλιτεχνικό χώρο, η γυναίκα έπρεπε να έχει κάποιον προστάτη ή πλούσιο εραστή που, αν ήταν τυχερή, θα γινόταν σύζυγος, όπως στην περίπτωση της Κριστίν Ντααέ, την οποία διηγείται ο Γκαστόν Λερού στο “Φάντασμα της Όπερας”.
Έχοντας φτάσει στα τέλη του 19ου αιώνα, τα πρότυπα αλλάζουν με τη Βιομηχανική Επανάσταση. Οι “σουφραζέτες” (ο όρος επινοήθηκε από την εφημερίδα Daily Mail ως υποτιμητικός χαρακτηρισμός για τα μέλη του κινήματος υπέρ του δικαιώματος ψήφου στις γυναίκες), κάνουν την εμφάνισή τους. Πρόκειται για γυναίκες από τη μεσαία τάξη, με επισφαλή κοινωνικο-οικονομική κατάσταση, που μάλλον αδιαφορούν για τα παραδοσιακά πρότυπα. Ο Α’ Παγκόσμιος Πόλεμος, παρά τον δραματικό του αντίκτυπο στον πλανήτη, θα τους δώσει μια μοναδική ευκαιρία: η έλλειψη ικανών και αρτιμελών ανδρών, θα τις οδηγήσει να αναλάβουν πολλούς παραδοσιακά ανδρικούς ρόλους. Αυτή η εξέλιξη θα καταδείξει τις δυνατότητές τους, οδηγώντας σε μια νέα εποχή.

Στη σύγχρονη εποχή, όπου όλα επιτρέπονται
“Μια γυναίκα στον κόσμο των επιχειρήσεων πρέπει να φέρεται σαν κυρία, να ενεργεί σαν άντρας και να δουλεύει σαν σκυλί”, είχε πει η 78 ετών Ανν Γκλόαγκ, Σκωτσέζα επιχειρηματίας και ακτιβίστρια, για να δείξει τον αγώνα δρόμου, αντοχής και ταχύτητας, που διανύει πλέον μια γυναίκα. Τα σύγχρονα πρότυπα, τα οποία αποτελούν μια μείξη των ομηρικών προτύπων, θέλουν τη γυναίκα μητέρα, σύζυγο, ερωμένη και επιτυχημένη με ό,τι καταπιάνεται. Οι γρήγοροι ρυθμοί της εποχής μας ζητούν από τη γυναίκα να μετατραπεί σε ένα… πολυεργαλείο, που μαγικά θα μπορεί να ανταποκριθεί σε όλους τους ρόλους. Αυτό, τουλάχιστον, παρουσιάζουν τα περιοδικά και οι εικόνες υψηλής ανάλυσης στα sites. Δεν αρκεί πλέον να είσαι μόνο όμορφη, αλλά και πετυχημένη. Δεν αρκεί πλέον να είσαι σύζυγος, αλλά και σοβαρή επαγγελματίας. Όλες οι επιτυχημένες, πλούσιες και διάσημες στο καλλιτεχνικό, επιχειρηματικό και πολιτικό στερέωμα, το αποδεικνύουν καθημερινά.
Οι σύγχρονες γυναίκες μπορούν να είναι αισθησιακές ανεξάρτητα από την ηλικία τους, να είναι επιτυχημένες και να το δείχνουν, και να ασχολούνται με πολλές δραστηριότητες πέρα από τη φροντίδα του σπιτιού και της οικογένειας. Ακόμη, όμως, κι αν είναι το πιστό αντίγραφο της ομηρικής Πηνελόπης, έχουν τη δυνατότητα να το πράξουν με στυλ μέσα από το Διαδίκτυο, μέσα από ειδικά διαμορφωμένα blogs για μαμάδες, συζύγους και γυναίκες που κάνουν το σπίτι τους να λάμπει, και την κουζίνα τους να μοσχομυρίζει.
Ταυτόχρονα, οι επιτυχημένες γυναίκες που ασχολούνται με την πολιτική και τις επιχειρήσεις αυξάνονται, καθιστώντας τον ανταγωνισμό σκληρό για τους άντρες αντιπάλους τους. “Ακόμη και αν, στις μέρες μας, αντιμετωπίζουμε έναν ισχυρό άντρα σαν γεννημένο ηγέτη και μια ισχυρή γυναίκα σαν ανωμαλία”, όπως είχε πει η Καναδή συγγραφέας Μάργκαρετ Άντγουντ, πολλές γυναίκες με ισχυρό το πρότυπο της Κλυταιμνήστρας, όπως η Θάτσερ, η Μέρκελ και η Λαγκάρντ, κατάφεραν να ξεχωρίσουν σε έναν κόσμο ανδρών.

Σε μια εποχή όπου τα πρότυπα είναι πλέον δυσδιάκριτα, θυμήθηκα έναν μύθο του Αισώπου που μου φάνηκε ταιριαστός: “Μια πλούσια γυναίκα ζει σε ένα μεγάλο σπίτι και έχει πολλές υπηρέτριες. Όλη την ημέρα κάνει δουλειές. Ξυπνάει πολύ νωρίς, για τα κάνει όλα. Να καθαρίσει, να μαγειρέψει, να ψωνίσει… Έχει και πολλά χωράφια και, μόλις λαλήσει ο πετεινός, σηκώνεται από το κρεβάτι της, ξυπνάει και τις υπηρέτριες, και αρχίζουν τις δουλειές. Οι υπηρέτριες κουράζονται πολύ και σκέφτονται να σκοτώσουν τον πετεινό, για να μην τις ξυπνάει πρωί-πρωί. Ένα βράδυ, κρυφά από την πλούσια κυρία, πηγαίνουν και τον πνίγουν. Και τότε όλα γίνονται πιο άσχημα, γιατί η κυρία τους τώρα πια ξυπνάει πιο νωρίς. Φοβάται μήπως κοιμηθεί πολύ και δεν προλάβει τις δουλειές της, γι’ αυτό και δεν κοιμάται σχεδόν καθόλου!”
Μας τον αφιερώνω, λόγω Ημέρας της Γυναίκας. Χρόνια μας πολλά!