Μαθήματα εξ αποστάσεως
Όταν οι εξελίξεις επιβάλλουν νέους τρόπους εκπαίδευσης

Μαθαίνουμε…
10% αυτών που διαβάζουμε
20% αυτών που ακούμε
30% αυτών που βλέπουμε
50% αυτών που βλέπουμε και ακούμε
70% αυτών που συζητούμε
80% αυτών που βιώνουμε
95% αυτών που διδάσκουμε στους άλλους.
– Γουίλιαμ Γκλάσερ, Αμερικανός ψυχοθεραπευτής

της Γιώτας Χουλιάρα

Άραγε πώς θα ήταν μια σχολική χρονιά, αν ο μαθητής μπορούσε να παρακολουθήσει το μάθημα των Μαθηματικών από το τραπέζι της κουζίνας του αμέσως μετά το πρωινό του, να μελετήσει την Ιστορία στο σαλόνι παρακολουθώντας εικόνες στη τηλεόραση και στο δωμάτιο του να κάνει το μάθημα της Γεωγραφίας, παρέα με τη φωτεινή υδρόγειο που έχει στο γραφείο του; Το κουδούνι του σχολείου που χτυπά θα αντικατασταθεί από ειδοποίηση στον ηλεκτρονικό υπολογιστή μέσω εισερχόμενων μηνυμάτων στο ηλεκτρονικό ταχυδρομείο (e-mail), τα τετράδια και τα βιβλία θα βρίσκονται στην επιφάνεια εργασίας, τα μολύβια και οι μαρκαδόροι θα αντικατασταθούν από το πληκτρολόγιο και το ποντίκι, και όλα μαζί θα αποθηκεύονται πλέον στο σκληρό δίσκο, αφήνοντας τη σχολική τσάντα στην άκρη.

Η συγκεκριμένη εικόνα πριν από μερικά χρόνια ίσως να φαινόταν αδύνατη, αλλά στην εποχή του Διαδικτύου και της εξάπλωσης του Ιnternet of Τhings, όλα πλέον είναι εφικτά. Οι αλλαγές στον χώρο της εκπαίδευσης είναι πλέον εδώ και οι συνθήκες ζητούν επιτακτικά την εφαρμογή τους.

Η εξάπλωση του Covid-19, σε συνδυασμό με τα μέτρα πρόληψης που έπρεπε να ληφθούν για λόγους ασφάλειας και προστασίας του κοινού, έφεραν ανατροπή τής μέχρι πρόσφατα παγιωμένης καθημερινότητας και εισήγαγαν καινοτομίες στον χώρο της τεχνολογίας, οι οποίες ήδη εφαρμόζονταν σε πολλά κράτη του Δυτικού κόσμου. Εκτός από το teleworking, δηλαδή την τηλεργασία ή εργασία από απόσταση, στην επικαιρότητα ήρθαν και οι έννοιες του “e-learning” και του “e-training”.

Τηλεκπαίδευση
Ο όρος τηλεκπαίδευση, μια σύνθετη λέξη από τα τηλέ- (μακριά) και εκπαίδευση, περιγράφει την εκπαίδευση ατόμων από απόσταση. Σύμφωνα με το Τμήμα Τηλεπικοινωνιών και Δικτύων του Ελληνικού Μεσογειακού Πανεπιστημίου, ο όρος “τηλεκπαίδευση” (tele-education) ή “εκπαίδευση από απόσταση” (distance education) συχνά ταυτίζεται με τον όρο “μάθηση από απόσταση” (distance learning). Όλες αυτές οι έννοιες συνήθως οριοθετούνται στα πλαίσια του όρου “ηλεκτρονική μάθηση” (e-learning). Οι ειδικοί σε θέματα παιδαγωγικής έρευνας προτιμούν ν’ αναφέρονται στους όρους “εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση” (εξΑΕ) ή “Ανοικτή εξ Αποστάσεως Εκπαίδευση” (ΑεξΑΕ) ερμηνεύοντας τον διεθνή όρο Open & Distance Learning (ODL).

Η τηλεκπαίδευση περιλαμβάνει:
Τη σύγχρονη εκπαίδευση. Εδώ η διαδικασία της διδασκαλίας και της μάθησης γίνονται ταυτόχρονα. Ο εκπαιδευτής παραδίδει το μάθημα σε ζωντανή σύνδεση, όχι απαραίτητα αμφίδρομη, και ο εκπαιδευόμενος, αν και βρίσκεται σε διαφορετικό τόπο, παρακολουθεί το μάθημα στον ίδιο χρόνο. Ουσιαστικά, πρόκειται για μια εικονική τάξη, όπου οι μαθητές συνδέονται όλοι ταυτόχρονα την ίδια ώρα μέσω ηλεκτρονικού υπολογιστή και μπορούν να αλληλεπιδράσουν, είτε μιλώντας μέσω της κάμερας του Skype ζωντανά, είτε με τη χρήση δωματίου ζωντανής συζήτησης (live chatroom).
Την ασύγχρονη εκπαίδευση. Είναι η πιο διαδεδομένη, μέχρι στιγμής. Ο εκπαιδευόμενος μαθαίνει όχι μόνο σε διαφορετικό χώρο από τον εκπαιδευτή, αλλά και σε διαφορετικό χρόνο από τη διαδικασία της παράδοσης ή δημιουργίας του μαθήματος. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι τα μαθήματα/σεμινάρια από πολλές πλατφόρμες εκπαίδευσης του εξωτερικού που χρησιμοποιούν τις υπηρεσίες του Διαδικτύου. Ουσιαστικά, ο καθηγητής/εισηγητής προετοιμάζει το μάθημα με βιντεοσκόπηση, χωρίς τη δυνατότητα διακοπής από το ακροατήριο/μαθητές για ερωτήσεις ή ζωντανή συζήτηση. Αυτές υποβάλλονται σε δεύτερο χρόνο μέσω e-mail ή κατατίθενται δημόσια προς συζήτηση στο σχετικό forum, όπου συνήθως αναρτάται και η σχετική βιβλιογραφία.
Σε πολλές περιπτώσεις, η ασύγχρονη εκπαίδευση συγχέεται/ταυτίζεται με την εξ αποστάσεως εκπαίδευση. Ωστόσο, ο ορισμός της εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, όπως χρησιμοποιείται από την Unesco, είναι η υποβοηθούμενη από τα μέσα επικοινωνίας εκπαίδευση (ταχυδρομείο, ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, ραδιόφωνο, τηλεόραση, κασέτες βίντεο, υπολογιστές, τηλεδιάσκεψη κ.λπ.), με μικρή ή καθόλου διαπροσωπική ή σε τάξη επαφή μεταξύ εκπαιδευτή και εκπαιδευόμενου. Σήμερα, πλέον, καθώς υλοποιείται σχεδόν αποκλειστικά με την υποστήριξη του υπολογιστή, και πιο συγκεκριμένα σε διαδικτυακό περιβάλλον, τείνει να είναι ταυτόσημη με την έννοια του e-learning.

Homeschooling
Τα παραπάνω δεν θα πρέπει να συγχέονται με το Homeschooling – την αποκαλούμενη “εκπαίδευση στο σπίτι”. Πρόκειται για την τακτική της εκπαίδευσης των παιδιών στο σπίτι από τους γονείς ή από δασκάλους, και όχι σε δημόσια ή ιδιωτικά σχολεία. Η συγκεκριμένη τακτική ήταν ιδιαίτερα διαδεδομένη τα παλαιότερα χρόνια, την εποχή που η γνώση ήταν αποτέλεσμα της οικονομικής δυνατότητας της οικογένειας και η εκπαίδευση των παιδιών δεν ήταν υποχρεωτική. Ωστόσο, φαίνεται πως επανέρχεται ως επιλογή και στις μέρες μας, καθώς τη συναντάμε ιδιαίτερα στις ΗΠΑ, όπου οι γονείς που ζουν σε απομονωμένες αγροτικές περιοχές την προτιμούν. Επιπλέον, δείχνουν να την προτιμούν και όσοι ανησυχούν για την κακή επιρροή που μπορεί να έχει το σχολικό περιβάλλον στα παιδιά τους.
Ταυτόχρονα με τη συγκεκριμένη κίνηση, έχει δημιουργηθεί και το κίνημα του Unschooling, σε μια προσπάθεια να διδαχθούν τα παιδιά με βάση τα ενδιαφέροντα τους από την καθημερινότητα, και όχι από το σχολείο.

Το ρομπότ Οri Ηime της Ιαπωνίας
Εδώ και αρκετούς μήνες, στη Χώρα του Ανατέλλοντος Ηλίου έχουν ξεκινήσει ένα πιλοτικό πρόγραμμα, το οποίο θα προσφέρει σε ασθενείς μαθητές με χρόνια προβλήματα υγείας και μακρά παραμονή στο νοσοκομείο, τη δυνατότητα να στέλνουν στη θέση τους στο σχολείο ένα ρομπότ, προκειμένου να μη χάνουν τα μαθήματά τους.
Το ρομπότ, με όνομα Ori Hime, έχει μικρό μέγεθος και τοποθετείται πάνω σε γραφείο. Στο κεφάλι του έχει εγκατεστημένη κάμερα και δίνει τη δυνατότητα στον χρήστη να μπορεί να το χειριστεί εξ αποστάσεως, μέσω tablet. Με αυτό τον τρόπο, οι ασθενείς μαθητές θα μπορούν να παρακολουθούν μάθημα, αλλά και να συμμετέχουν σε αυτό.
Το ρομπότ μεταφέρει ερωτήσεις που κάνουν οι μαθητές με τη βοήθεια ενός μικροφώνου. Έχει σχεδιαστεί με τέτοιον τρόπο, ώστε να μπορεί να περιστρέφεται το κεφάλι του και να μεταδίδει διαφορετικές εικόνες από την αίθουσα διδασκαλίας στον ασθενή μαθητή. Ακόμη, μπορεί να χαιρετά, να δείχνει και να χειροκροτεί.

Ελλάδα: Απορίες και φόβοι
Από την πρώτη στιγμή που η Ελληνική Κυβέρνηση και το Υπουργείο Παιδείας ανακοίνωσαν το κλείσιμο των σχολείων λόγω του Covid-19, υπήρξαν οι πρώτες προτάσεις για τηλεκπαίδευση, προκειμένου να μην ισχύσει το ρητό “αργία μήτηρ πάσης κακίας”. Λίγες μέρες αργότερα, το Υπουργείο Παιδείας, μέσω ηλεκτρονικού ταχυδρομείου, απέστειλε σε όλα τα σχολεία της χώρας, δημόσια και ιδιωτικά, οδηγίες για υλοποίηση προγραμμάτων εξ αποστάσεως εκπαίδευσης, ενεργοποιώντας ψηφιακά εργαλεία που θα επιτρέψουν την εξ αποστάσεως διδασκαλία και επικοινωνία μεταξύ εκπαιδευτικών και μαθητών.
Οι υφιστάμενες ψηφιακές δομές του Υπουργείου, όπως τα Διαδραστικά Σχολικά Βιβλία (e-Books), το Ψηφιακό Εκπαιδευτικό Υλικό (Φωτόδεντρο) και τα Ψηφιακά Διδακτικά Σενάρια (Πλατφόρμα “Αίσωπος”) οργανώθηκαν ανά βαθμίδα (Νηπιαγωγείο, Δημοτικό, Γυμνάσιο, Λύκειο, ΕΠΑΛ), μάθημα και ενότητες.
Ταυτόχρονα, όμως, ήρθαν στο φως της δημοσιότητας και οι πρώτες απορίες, συνδυασμένες με ένα μείγμα φόβου. Είναι όλοι οι εκπαιδευτικοί γνώστες μιας τέτοιας μορφής εκπαιδευτικής διαδικασίας;
Στην εικονική/ηλεκτρονική τάξη μπορεί να υπάρχει οπτική και ακουστική επικοινωνία, αλλά δεν είναι το ίδιο με τη φυσική τάξη, και ο καθηγητής θα δυσκολευτεί ιδιαίτερα να διατηρήσει την προσοχή του μαθητή του. Από την άλλη, αν και ζούμε στην εποχή του Διαδικτύου, έχουν όλοι οι μαθητές, αλλά και οι καθηγητές, έχουν τον εξοπλισμό να μπουν σε αυτή τη διαδικασία μάθησης; Διότι απαιτείται ηλεκτρονικός υπολογιστής, κάμερα, μικρόφωνο και σύνδεση στο Διαδίκτυο. Γιατί οι μαθητές που δεν έχουν πρόσβαση να μπουν στην ομάδα των μη προνομιούχων; Μήπως θα έπρεπε η πολιτεία να μεριμνήσει, προκειμένου στις οικονομικά ασθενέστερες ομάδες να δοθεί η δυνατότητα του ηλεκτρονικού υπολογιστή, ώστε να ξεκινούν όλοι από την ίδια αφετηρία;
Επιπλέον, ερωτήματα εκφράζονται και για τη μορφή αξιολόγησης των μαθήματων μέσω μιας ηλεκτρονικής πλατφόρμας, καθώς δεν μιλάμε για σεμινάρια μέσω e-learning, αλλά κανονικά για ύλη σχολικής χρονιάς.

Σίγουρα οι φόβοι και οι απορίες είναι πολλές – για παράδειγμα, ότι θα χαθεί η ουσιαστική επαφή του δασκάλου με τον μαθητή, η επαφή του με το έντυπο, αλλά και η αγάπη του για το βιβλίο. Φόβοι που, ούτως ή άλλως, μας απασχολούν με την εισβολή της τεχνολογίας και του Διαδικτύου στην καθημερινότητά μας. Όμως μιλάμε για μια γενιά που έχει μεγαλώσει με smartphones και tablets, η οποία “παίζει την τεχνολογία στα δάχτυλα του ενός χεριού” – κυριολεκτικά και μεταφορικά.
Οι δυνατότητες και η θέληση υπάρχουν• μένει να λυθούν τα όποια προβλήματα και να κρατηθούν οι ισορροπίες, ώστε να επιτύχει το εγχείρημα του μέλλοντος.



Abbvie
GSK
BMS