Οι Απόκριες
αλλιώς Δείξε μου τη μάσκα σου, να σου πω ποιος είσαι…

“Ο άνθρωπος είναι λιγότερο ο εαυτός του όταν μιλάει ως ο εαυτός του. Δώσ’ του μια μάσκα και θα σου πει την αλήθεια”  

– Όσκαρ Ουάιλντ, Ιρλανδός συγγραφέας
της Γιώτας Χουλιάρα 

Τον Ιούλιο του 1994 έκανε πρεμιέρα στις κινηματογραφικές αίθουσες “Η Μάσκα”, μια αμερικανική κωμική ταινία φαντασίας-δράσης, με πρωταγωνιστή τον Τζιμ Κάρεϊ. Ο γνωστός κωμικός υποδύεται τον Στάνλεϊ Ίπκις, έναν ασήμαντο και συμπλεγματικό υπάλληλο τράπεζας, ο οποίος βρίσκει μια πράσινη μάσκα που του δίνει υπερφυσικές δυνάμεις. Μέσα από τη μεταμόρφωσή του από φιλήσυχο καθημερινό άνθρωπο σε μια περσόνα με πυγμή και γοητεία, κάθε φορά που χρησιμοποιεί τη μάσκα, ο Ίπκις τολμά να διεκδικήσει την κοπέλα των ονείρων του (Κάμερον Ντίαζ) και να μετατραπεί σε ένα δυναμικό τύπο, κάνοντας πράξη το όνειρό του.
Πριν από μερικούς μήνες, και ενώ το κοινό προετοιμαζόταν για την πολυαναμενόμενη πρεμιέρα του “Joker” με τον Χοακίν Φίνιξ στον πρωταγωνιστικό ρόλο του Άρθουρ Φλεκ, στα κεντρικά του FBI χτύπησε συναγερμός. Ο λόγος ήταν οι δημοσιεύσεις απειλητικών αναρτήσεων στα social media για “απροσδιόριστες μαζικές ένοπλες επιθέσεις” από άτομα που θα φορούσαν τη μάσκα του Άρθουρ Φλεκ/Joker, μια μάσκα που ταυτίστηκε με όσους αντιδρούν στις αποτυχίες του πολιτικού, οικονομικού και κοινωνικού συστήματος. Καθώς ο Joker στην ομώνυμη ταινία είναι μια απολιτίκ οργισμένη φιγούρα, η μάσκα του μπορεί να συσπειρώσει όλους τους οργισμένους, απολιτίκ και μη, που κάτω από το προσωπείο του Joker επιχειρούν να προβάλουν τα δικά τους αιτήματα.
Για τον λόγο αυτό, διαδηλωτές στη Χιλή, το Χονγκ Κονγκ, τη Βηρυτό και την Καταλονία είτε έβαψαν τα πρόσωπά τους όπως ο Joker, είτε φόρεσαν τις αντίστοιχες μάσκες, ακολουθώντας την παράδοση της απόκρυψης της ταυτότητας του διαδηλωτή. Μια παράδοση που κρατάει από τις μάσκες του Guy Fawks της κινηματογραφικής ταινίας “V for Vendetta”, την οποία χρησιμοποιούν οι ακτιβιστές που ανήκουν στην ομάδα “Ανώνυμοι” (Anonymous).

apokries2

Τη μάσκα του Guy Fawks πρωτοσυναντήσαμε στις αρχές της δεκαετίας του 1980 στην Αγγλία, την εποχή του σκληρού συντηρητισμού της Μάργκαρετ Θάτσερ, όπου δύο νεαροί, ο Άλαν Μουρ (συγγραφέας) και ο Ντέιβιντ Λόιντ (σχεδιαστής), εξέδωσαν μια εικονογραφημένη ιστορία-κόμικ εκφράζοντας την επαναστατική τους διάθεση. Από το συγκεκριμένο κόμικ, το οποίο βασίστηκε στα ιστορικά γεγονότα της 5ης Νοεμβρίου του 1605 (Συνωμοσία της Πυρίτιδας), προήλθε και η ταινία του 2005 “V for Vendetta”.
Οι παραπάνω μάσκες, μαζί με τα γνωστά αποκριάτικα κουστούμια ηρώων όπως ο Superman, o Zoro, o Batman, η Wonder Woman και η Catwoman, έχουν την τιμητική τους σε αποκριάτικες εκδηλώσεις και πάρτυ μεταμφιεσμένων κατά την περίοδο των Αποκριών, τονίζοντας και την ανάγκη για ξεφάντωμα την περίοδο του Τριωδίου.

Μάσκες: Σκιές και περσόνες
“Μάσκα” ονομάζουμε την καλύπτρα των ματιών ή όλου του προσώπου (προσωπείο) για μεταμφίεση στις Απόκριες ή σε άλλες περιστάσεις, κατά τις οποίες κάποιος θέλει να αποφύγει την αναγνώριση των χαρακτηριστικών του. Σύμφωνα με τους γλωσσολόγους, η λέξη “μάσκα” προέρχεται από την αραβική λέξη maskharah (ο παλιάτσος) ή από το προβηγκιανό και καταλανικό ρήμα mascarar (μαυρίζω το πρόσωπο), καθώς η ισπανική φράση “más que la cara” (πρόσθετο πρόσωπο) συνδέεται άμεσα με το αραβικό maskharat, που λέγεται ότι προήλθε από τα Ισπανικά την εποχή της αραβικής κατοχής της Ιβηρικής Χερσονήσου.
Σύμφωνα με την Αναλυτική Ψυχολογία του Καρλ Γιουνγκ, όλοι οι άνθρωποι φέρουν ένα προσωπείο/μάσκα, την αποκαλούμενη “περσόνα”. Πρόκειται για το πρόσωπο, την εικόνα που βγάζει προς τα έξω ο κάθε άνθρωπος στην καθημερινότητά του, μια δημόσια μάσκα που διαμορφώνεται ανάλογα με τον εαυτό που θέλει να προβάλει στο περιβάλλον του. Ουσιαστικά, η περσόνα είναι εκείνο το κομμάτι με το οποίο καλύπτουμε έντεχνα ένα άλλο κομμάτι του εαυτού μας, που ο Γιουνγκ αποκαλεί “σκιά” και έχει να κάνει με τον “κακό”, σκοτεινό μας εαυτό.
Η “σκιά” είναι κάποιες πλευρές του εαυτού που μπορεί να έχουν καταπιεστεί ή απορριφθεί. Είναι το κομμάτι που κρύβουμε από τους άλλους ανθρώπους γιατί θεωρούμε ότι είναι άσχημο. Σύμφωνα με τον Γιουνγκ, “…η σκιά είναι εκείνη η κρυμμένη, απωθημένη, στο μεγαλύτερο μέρος της κατώτερη, ένοχη προσωπικότητα, της οποίας οι έσχατες διακλαδώσεις φθάνουν πίσω στο βασίλειο των ζωικών μας προγόνων και, έτσι, περιλαμβάνουν ολόκληρη την ιστορική όψη του ασυνείδητου… Μέχρι τώρα, η ανθρώπινη σκιά θεωρούνταν ως η πηγή κάθε κακού. Τώρα, όμως, είμαστε βέβαιοι πως ο ασυνείδητος άνθρωπος, δηλαδή η σκιά του, δεν αποτελείται μόνο από ηθικά κατακριτέες τάσεις, αλλά διαθέτει επίσης και έναν αριθμό από καλές ιδιότητες, όπως τα φυσιολογικά ένστικτα, οι ρεαλιστικές διαισθήσεις, οι δημιουργικές παρορμήσεις κ.λπ.”.
Άλλοτε συνειδητά και άλλοτε ασυνείδητα, οι άνθρωποι συναντιούνται με τη “σκιά τους”, την οποία είτε αποδέχονται, είτε καταπολεμούν χρησιμοποιώντας το προσωπείο. Στην Παγκόσμια Λογοτεχνία, ως προς την καλλιτεχνική έκφραση του θέματος της “σκιάς” χαρακτηριστικότερη όλων ίσως είναι η νουβέλα του Ρόμπερτ Λούις Στίβενσον “Δόκτωρ Τζέκιλ και κύριος Χάιντ”, η οποία πέρασε στη λαϊκή κουλτούρα μέσα από τα κόμικ.
Από τη μια, η έμφυτη ανάγκη αλλαγής της προσωπικότητας και, από την άλλη, η κάλυψη της ταυτότητας στοιχείων που ενδεχομένως να θεωρούμε αρνητικά, έχουν οδηγήσει τους ανθρώπους να φορούν προσωπεία κοινωνικής συμπεριφοράς, τα οποία επιθυμούν να αποβάλουν την εποχή του αποκριάτικου ξεφαντώματος, όπου παραδοσιακά όλα επιτρέπονται.

Οι Απόκριες από την Αρχαιότητα μέχρι σήμερα
“Στο Παρίσι, οι ζωές μας είναι ένας χορός μεταμφιεσμένων” Γκαστόν Λερού, Γάλλος συγγραφέας, γνωστός για το έργο του “Το Φάντασμα της Όπερας”

Σε αντίθεση με τον Έρικ στο “Φάντασμα της Όπερας”, ο οποίος φορά μάσκα για να κρύψει το παραμορφωμένο πρόσωπό του, οι περισσότεροι επιθυμούν να φορέσουν μάσκα για να αποκτήσουν τις ιδιότητες που αυτή αντιπροσωπεύει. Ο Superman είναι παντοδύναμος όταν φοράει τη μάσκα και τη στολή του – διαφορετικά, είναι ο ντροπαλός Κλαρκ Κεντ. Το ίδιο ισχύει και για τον Spiderman που, χωρίς τη στολή του, είναι ένας συνηθισμένος έφηβος που διστάζει να μιλήσει στην αγαπημένη του.
Στις Απόκριες, οι ντροπές και οι αναστολές εξαφανίζονται ακριβώς επειδή υπάρχει η μάσκα. Χαρακτηριστικά είναι τα γνωστά “Μπουρμπούλια”, η παλαιότερη εκδήλωση του πατρινού καρναβαλιού, η οποία ξεκίνησε ως έθιμο μάλλον το 1872. “Μπουρμπούλι” σημαίνει κρέας που βράζει γρήγορα, μεζές, και ουσιαστικά αποδίδει το κλίμα που επικρατούσε στους αντίστοιχους χορούς της Ευρώπης, εκείνο της τυχαίας, στιγμιαίας γνωριμίας.
Στα “Μπουρμπούλια”, οι γυναίκες της πόλης έρχονταν στο θέατρο, το οποίο μετατρεπόταν σε αίθουσα χορού, φορώντας το ντόμινο (ένα μαύρο φόρεμα που κάλυπτε ολόκληρο το σώμα τους) και έχοντας κρυμμένο το πρόσωπό τους με μια μάσκα, που άφηνε ακάλυπτα μόνο τα μάτια και το στόμα. Κρυμμένες, λοιπόν, κάτω από την ανωνυμία, μπορούσαν να φλερτάρουν και να χορέψουν με όποιον άντρα ήθελαν.
Τα περισσότερα έθιμα των αποκριάτικων εορτασμών, όπου η παράδοση επιτάσσει να φοράμε στολές ή μάσκες, έχουν τις ρίζες τους στην Αρχαιότητα. Η περίοδος αυτή συμπίπτει χρονικά με τη γιορτή των Μεγάλων Διονυσίων της Ελληνικής Αρχαιότητας, που ήταν αφιερωμένα στον θεό Διόνυσο, θεό του κρασιού και του γλεντιού.
Σύμφωνα με άλλους μελετητές, οι εορτασμοί της Αποκριάς συμπίπτουν με τη γιορτή “Λουπερκάλια”, όπου οι άνθρωποι μεταμφιέζονταν, χόρευαν και τραγουδούσαν πίνοντας κρασί, με το κέφι να φτάνει στο κατακόρυφο. Ο Λούπερκους ήταν ποιμενικός θεός, προστάτης των βοσκών και των κοπαδιών, και ταυτιζόταν με τον θεό Πάνα της Ελληνικής Μυθολογίας. Ο Πάνας ήταν μια ανθρωπόμορφη θεότητα, συνυφασμένη με την “πανίδα” της Φύσης (ανθρώπους και ζώα), σε μια αμφίδρομη σχέση προστασίας, αλλά και προσωποποίηση της γενετικής δύναμης της ζωής.
Οι προχριστιανικές, παγανιστικές τελετές της λατρείας του Διονύσου, του θεού της χαράς, του κεφιού, του κρασιού και των ανθρώπινων απολαύσεων, αλλά και του Πάνα/Λούπερκους, της γονιμότητας και των ζωωδών ενστίκτων, έφτασαν μέχρι τις μέρες μας, ικανοποιώντας με κάποιον τρόπο τη βαθύτερη ανάγκη μας, όπως αυτή αναλύεται από τον Γιουνγκ στα κομμάτια του αρχετυπικού εαυτού μας, της περσόνας και της “σκιάς”. 

apokries3

Αντί επιλόγου
Από τις νεκρικές μάσκες της Αρχαίας Αιγύπτου και των Μυκηνών, μέχρι τα προσωπεία της Μέδουσας που οι πολεμιστές απεικόνιζαν στις ασπίδες τους και τις θεατρικές μάσκες του Μεσαίωνα, και από τα αξεσουάρ του γοητευτικού Ιταλικού Καρναβαλιού, μέχρι τις μέρες μας όπου η λαϊκή κουλτούρα “γεννά” τις αποκριάτικες στολές και τα προσωπεία, ο άνθρωπος πάντα θα επιθυμεί να ενδυθεί κάτι διαφορετικό από αυτό που είναι πραγματικά.
Η ασφάλεια της ανωνυμίας, αλλά και η ευεργετική επίδραση του προσωπείου στον ψυχισμό μας, που ενίοτε δρα ως placebo σε κάθε αναστολή και δειλία της καθημερινότητας, κάνουν τις μάσκες να μας τραβούν σαν μαγνήτης. Είτε για να κρύψουμε ελαττώματα, είτε για να νιώσουμε για λίγο “απελευθερωμένοι”, είτε για να προβάλουμε τη “σκιά” της πραγματικής μας περσόνας. Γι’ αυτό, προσέξτε ποια μάσκα θα διαλέξετε!