Μουσεία on Demand
Ξεναγήσεις με ένα click και… πολιτιστική συνταγογράφηση

«Δώστε μου ένα μουσείο και θα το γεμίσω» – Πάμπλο Πικάσο

της Γιώτας Χουλιάρα

«Συλλέγουμε όνειρα», έγραψαν σε ανάρτησή τους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης οι υπεύθυνοι του Μουσείου του Λονδίνου τον περασμένο Νοέμβριο, σε μια προσπάθεια να διαφημίσουν το πρωτοποριακό σχέδιό τους, αλλά και να κεντρίσουν το ενδιαφέρον του κοινού, αυτή τη δύσκολη περίοδο της πανδημίας. Όπως εξήγησαν στην ανάρτηση, στόχος είναι «να συλλεχθούν τα όνειρα υπό τη μορφή προφορικής αφήγησης και να εξερευνηθεί το φως που μπορούν να ρίξουν στην ψυχική υγεία και στους μηχανισμούς αντιμετώπισης του στρες, ιδίως σε εποχές κρίσεων».
Το πρόγραμμα υλοποιείται σε συνεργασία με το Μουσείο των Ονείρων του Πανεπιστημίου Γουέστερν του Οντάριο, στον Καναδά, και αντλεί τον τίτλο του από τον Σίγκμουντ Φρόιντ, πατέρα της Ψυχανάλυσης, ο οποίος είχε ονομάσει τα όνειρα «Φύλακες του ύπνου». Οι υπεύθυνοι προέτρεψαν τους ενδιαφερόμενους να συμμετάσχουν με τη δική τους μαρτυρία. Οι συνεντεύξεις τους θα ξεκινήσουν τον Φεβρουάριο μέσω τηλεδιάσκεψης, στην οποία θα συμμετέχει ομάδα ειδικών και ψυχολόγων. Το Μουσείο, μάλιστα, δεν αποκλείει την πιθανότητα το υλικό που θα συγκεντρωθεί να ενταχθεί στη μόνιμη συλλογή του, παρά το γεγονός ότι αποτελεί μια έκτακτη πρωτοβουλία λόγω της πανδημίας.
Η πανδημία, η οποία εισέβαλε στη ζωή μας πριν από ένα χρόνο, φαίνεται πως θα έχει μακροχρόνιες επιπτώσεις στη μορφή και τη λειτουργία των μελλοντικών μουσείων. Η εξάπλωσή της είχε μια αιφνίδια και σημαντική επίπτωση στον χώρο των Τεχνών και της πολιτιστικής κληρονομιάς (πινακοθήκες, βιβλιοθήκες, αρχειακές συλλογές και μουσεία), καθώς η αβεβαιότητα που προέκυψε από την παγκόσμια υγειονομική κρίση επηρέασε τόσο τη λειτουργία των συγκεκριμένων οργανώσεων και μουσειακών χώρων, όσο και των εξαρτώμενων από αυτές (υπάλληλοι και συνεργάτες), σε όλους τους τομείς.
Στις αρχές του 2020, με αφετηρία την Κίνα και τον γεωγραφικό χώρο της Ασίας, οι περισσότεροι μουσειακοί οργανισμοί ανέστειλαν τη λειτουργία τους είτε εθελοντικά, είτε με κυβερνητική εντολή. Τον Μάρτιο του 2020, όταν το κύμα της πανδημίας σάρωσε το μεγαλύτερο μέρος του πλανήτη, τα περισσότερα πολιτιστικά/μουσειακά ιδρύματα έκλεισαν επ’ αόριστον (ή υπέστησαν σημαντικό περιορισμό των υπηρεσιών τους), ενώ εκθέσεις, εκδηλώσεις και παραστάσεις ακυρώθηκαν ή αναβλήθηκαν.
Ως απάντηση στα δεδομένα που έφερε η πανδημία, οι υπεύθυνοι των μουσείων προχώρησαν σε εντατικές προσπάθειες για την παροχή εναλλακτικών ή πρόσθετων υπηρεσιών μέσω ψηφιακών πλατφορμών, ενώ φρόντισαν για τη διατήρηση βασικών δραστηριοτήτων με τους ελάχιστους πόρους, την τεκμηρίωση των ίδιων των εκδηλώσεων μέσω νέων εξαγορών και, ταυτόχρονα, τη συνειδητοποίηση ότι υπάρχουν πολλά νέα δημιουργικά έργα που θα έχουν ως πηγή έμπνευσης το γεγονός της πανδημίας.

Μουσεία με ένα click
Η πρόκληση που έφερε η εξάπλωση της πανδημίας ήταν πώς θα μπορέσουν τα μουσεία να ανταποκριθούν στα νέα δεδομένα, να παραμείνουν ενεργά χωρίς τη φυσική παρουσία των επισκεπτών, αλλά και να κρατήσουν ζωντανή τη σχέση τους με το κοινό κάτω από τις συνθήκες που διαμορφώθηκαν. Το εγχείρημα σαφώς και φαντάζει δύσκολο, όχι όμως ακατόρθωτο. Οι εξελίξεις ανάγκασαν τα μουσειακά ιδρύματα να περάσουν με γοργούς ρυθμούς στην ψηφιακή εποχή. Και ενώ όλοι οι πολιτιστικοί οργανισμοί και μουσειακοί χώροι στον πλανήτη είχαν στη διάθεσή τους διαδικτυακές σελίδες με σχετικές πληροφορίες και παρουσία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η πανδημία έγινε η αφορμή να εκμεταλλευτούν το διαδικτυακό τους στίγμα με τον μέγιστο δυνατό τρόπο.
Οι υπεύθυνοι των μουσείων τροφοδότησαν, επικαιροποίησαν και ανέπτυξαν τις διαδικτυακές τους πλατφόρμες με ταυτόχρονες αναρτήσεις σε Instagram, Facebook και Twitter, όπου η χρήση hashtags, οι ζωντανές συνομιλίες ειδικών και επιμελητών, τα ψηφιακά αρχεία και οι περιηγήσεις εικονικής πραγματικότητας είχαν τον πρώτο λόγο, ταυτόχρονα με πλούσιο φωτογραφικό υλικό.
Πίνοντας τον πρωινό μας καφέ, από την ασφάλεια του προσωπικού μας χώρου, είχαμε τη δυνατότητα να περιηγηθούμε στα μεγαλύτερα μουσεία του κόσμου. Οι δωρεάν ψηφιακές περιηγήσεις, μάλιστα, ήταν μια παροχή την οποία πρόσφεραν πολλά διάσημα μουσεία στον πλανήτη κατά το πρώτο κύμα της πανδημίας, το δίμηνο Μαρτίου-Απριλίου του 2020.
Πρωτοπόρα σε αυτή την προσπάθεια υπήρξαν το Μουσείου του Λούβρου στο Παρίσι, το Βρετανικό Μουσείο στο Λονδίνο, το Κρατικό Μουσείο της Ολλανδίας στο Άμστερνταμ, το Μουσείο Ορσέ στην αριστερή όχθη του Σηκουάνα στο Παρίσι και η Γκαλερί Ουφίτσι στη Φλωρεντία. Οι ψηφιακές αυτές πρωτοβουλίες έδωσαν την ευκαιρία σε εκατομμύρια ανθρώπους να επισκεφθούν μουσεία που λαχταρούσαν να δουν, αλλά δεν είχαν την ευκαιρία να επισκεφτούν. Οι οθόνες των υπολογιστών και των κινητών ήταν το εισιτήριο για την ψηφιακή ξενάγηση και λειτούργησαν χαλαρωτικά και αγχολυτικά σε πολλές περιπτώσεις.
Ανάλογες κινήσεις έγιναν και στη χώρα μας. Σύμφωνα με το Υπουργείο Πολιτισμού και τη σελίδα gov.gr, υπάρχουν εξαιρετικές επιλογές για πρόσβαση σε Μουσεία και αρχαιολογικούς χώρους που διατίθενται δωρεάν και αποτελούν μιας πρώτης τάξεως ευκαιρία για ψυχαγωγία, αλλά και εκπαίδευση. Ανάμεσα στα Μουσεία που συμμετέχουν στο πρόγραμμα είναι το Μουσείο της Ακρόπολης, το Αρχαιολογικό Μουσείο Θηβών, η Εθνική Πινακοθήκη, το Εθνικό Μουσείο Σύγχρονης Τέχνης, το Εκπαιδευτικό Μουσείο της Εθνικής Λυρικής Σκηνής, το Μουσείο Μπενάκη, το Μουσείο Κυκλαδίτικης Τέχνης και άλλα, καθώς η λίστα προτάσεων διαρκώς ανανεώνεται (περισσότερες πληροφορίες στο https://covid19.gov.gr/draseis-politismou/).

Η ψηφιακή έκρηξη και τα μουσεία του μέλλοντος
Παρά τις καινοτόμες δράσεις, ειδικοί, εικαστικοί και υπεύθυνοι των μουσείων συμφωνούν πως η ζωντανή επαφή με τις Τέχνες δεν μπορεί να αντικατασταθεί ολοκληρωτικά από έναν υπολογιστή. Αν και η ψηφιακή εποχή των μουσείων ήρθε για να μείνει, τα μουσεία έχουν να αντιμετωπίσουν και μια ακόμη πρόκληση, η οποία προβάλλει απειλητικά. Σύμφωνα με έρευνα που διεξήγαγε τον περασμένο Μάιο η UNESCO, περισσότερα από ένα στα δέκα μουσεία κινδυνεύουν να κλείσουν, καθώς αντιμετωπίζουν σοβαρά οικονομικά προβλήματα.
Χαρακτηριστικό ήταν το παράδειγμα του Indianapolis Contemporary, μουσείου Σύγχρονης Τέχνης που ιδρύθηκε το 2001 στην Ιντιάνα των ΗΠΑ, το οποίο ανακοίνωσε ότι κλείνει τις πόρτες του μόνιμα. Οι φόβοι της UNESCO είναι πως παρόμοιες δραματικές ανακοινώσεις θα ακούσουμε το επόμενο διάστημα και από άλλα μουσεία, τα οποία είδαν τα έσοδά τους να μειώνονται. Ήδη, σε παγκόσμιο επίπεδο, κυβερνήσεις και χορηγοί εκπονούν ειδικά προγράμματα, προκειμένου να μην βρεθεί η ανθρωπότητα αντιμέτωπη με αυτή τη δυσάρεστη εξέλιξη, ενώ ειδική μέριμνα αναζητείται για να αποφευχθεί η μείωση του προσωπικού, η οποία θα ερχόταν ως αποτέλεσμα της ψηφιακής εποχής.
Ταυτόχρονα, το ερώτημα που τίθεται πλέον επιτακτικά είναι: Πώς θα μοιάζουν τα μουσεία του μέλλοντος; Αρχιτέκτονες και κατασκευαστές μιλούν για μια νέα αρχιτεκτονική θεώρηση των μουσείων με μεγαλύτερους χώρους, ακόμη και για υπαίθρια μουσεία, όπου θα αποφεύγεται ο συνωστισμός. Επίσης, γίνονται συζητήσεις για τροποποιήσεις στα ήδη υπάρχοντα μουσεία, ώστε να υπάρχει η ευελιξία εισόδου και εξόδου, με διαφορετική δίοδο για τους επισκέπτες που αποχωρούν. Σημαντικά ερωτήματα αποτελούν οι χώροι υποδοχής και έκδοσης εισιτηρίων, τα καταστήματα δώρων και τα εστιατόρια/καφετέριες και η διαμόρφωσή τους. Ήδη προκρίνεται η λύση της έκδοσης εισιτηρίων μέσω υπολογιστή, μια δυνατότητα που υπάρχει στα περισσότερα μουσεία και τείνει να γίνει υποχρεωτική στη μετά την πανδημία εποχή της λειτουργίας τους.
Παράλληλα, υπάρχουν σκέψεις για συγκεκριμένες ώρες ξεναγήσεων και μικρές ομάδες επισκεπτών, οι οποίες θα έχουν οριστεί από πριν, ώστε να ελέγχεται ο αριθμός των ατόμων που εισέρχονται στο μουσειακό ίδρυμα.
Ακόμη δεν έχει απαντηθεί πλήρως το ερώτημα των καταστημάτων δώρων και της καφετέριας, των χώρων που συμβάλλουν στην οικονομική επιβίωση των μουσείων και παρουσιάζουν συνήθως συνωστισμό. Πληροφορίες αναφέρουν πως οι καφετέριες που λειτουργούν εντός μουσείων θα μπορούν, τηρώντας όλα τα απαραίτητα μέτρα, να ανταποκριθούν σε αριθμό επισκεπτών που θα ορίζεται εξ αρχής από τη διεύθυνση του ιδρύματος. Ενώ τα καταστήματα δώρων θα δίνουν τη δυνατότητα online παραγγελίας καθ’ όλη τη διάρκεια της επίσκεψης, ώστε ο επισκέπτης να παραλαμβάνει το αντικείμενο στην έξοδο ή ακόμη και να του αποστέλλεται στο σπίτι του.

Μουσεία με… συνταγή γιατρού
Τον περασμένο Δεκέμβριο, στη χώρα μας υπήρξε μια εξαιρετική πρωτοβουλία, στο πλαίσιο του Διεθνούς Συνεδρίου Comuseum, το οποίο διοργάνωσε το Μουσείο Μπενάκη σε συνεργασία με την Πρεσβεία των ΗΠΑ και το Βρετανικό Συμβούλιο. Στόχος του ήταν να μοιραστεί διεθνείς βέλτιστες ιδέες και πρακτικές, να αναδείξει σύγχρονες προκλήσεις και να δημιουργήσει ένα διεθνές δίκτυο επαγγελματιών που θα συν-δημιουργήσουν ένα μέλλον, τοποθετώντας τον πολιτισμό στο επίκεντρο της κοινωνίας.
Στις ευχάριστες εκπλήξεις της διοργάνωσης ήταν και η συμμετοχή του Υπουργείου Πολιτισμού, το οποίο δήλωσε πως, σε συνεργασία με το Υπουργείο Υγείας, εκπονεί σχέδιο ιατρικής συνταγογράφησης και συμμετοχής σε πολιτιστικές δράσεις. Κι αυτό διότι, σύμφωνα με ιατρικές έρευνες, άτομα με κατάθλιψη, άνοια, αυτισμό και ψυχικές νόσους μπορούν να ωφεληθούν από τη συμμετοχή τους σε πολιτιστικά προγράμματα και τη διάδρασή τους με διάφορες μορφές Τέχνης.
Στο πλαίσιο αυτό, το Υπουργείο Πολιτισμού προτείνει τη θεσμοθέτηση της πολιτιστικής συνταγογράφησης, σε συνδυασμό με τη διοργάνωση εκπαιδευτικών προγραμμάτων για τη σχετική κατάρτιση επαγγελματιών του πολιτισμού και της ψυχικής υγείας, ενώ παράλληλα ανοίγει ο δρόμος για εκπόνηση σχετικών ερευνών από κοινού με τους επαγγελματίες στον χώρο του Πολιτισμού και της Υγείας.
Το συγκεκριμένο πρόγραμμα αποτελεί μια φωτεινή ένδειξη στο σκοτάδι της πανδημίας και αποδεικνύει ότι ακόμη και στις δυσκολίες υπάρχουν λύσεις, αρκεί να συνεργαζόμαστε δημιουργικά. Η Τέχνη, εξάλλου, πάντοτε υπήρξε χώρος πειραματισμού και πρωτοβουλιών, βρίσκοντας τη δυναμική να επιβιώνει σε δύσκολες συνθήκες, όπως ακριβώς και ο δημιουργός της, ο άνθρωπος.



Abbvie