Μπορεί κάποιοι να κάνουν ουρές για να εμβολιαστούν, κάποιοι άλλοι, όμως, «αρρωσταίνουν» και μόνο στην ιδέα. Άλλοι αρνούνται σθεναρά να εμβολιαστούν, προβάλλοντας επιχειρήματα ποικίλων βαθμών σοβαρότητας. Κι ενώ το φαινόμενο αυτό μάς είναι πλέον πολύ οικείο λόγω πανδημίας, σε καμία περίπτωση δεν είναι κάτι καινούργιο. Αντιθέτως, είναι τόσο παλιό, όσο και οι ίδιοι οι εμβολιασμοί στη Δύση…
της Έλενας Κιουρκτσή
Τον 17ο αιώνα δημιουργήθηκε στην Αγγλία το εμβόλιο κατά της ευλογιάς, το πρώτο στην Ιστορία της Ανθρωπότητας. Έκτοτε, πολλά άλλαξαν, ενώ πολλά εξακολουθούν να μη διαφέρουν και πολύ από τις μέρες της πανδημίας της Covid-19 που ζούμε.
Στο ενδιάμεσο κυκλοφόρησαν και άλλα εμβόλια, όπως της λύσσας, της διφθερίτιδας, της πανώλης (πανούκλας) και της χολέρας, του τυφοειδούς πυρετού, του κοκκύτη, του τετάνου, της φυματίωσης, της ιλαράς, της παρωτίτιδας, της ερυθράς, της πολιομυελίτιδας, της γρίπης κι άλλων επιδημικών ασθενειών.
Ως αποτέλεσμα, οι θανατηφόρες ιογενείς επιδημίες άρχισαν να εξαφανίζονται στον ανεπτυγμένο κόσμο, με την ευλογιά, την πρώτη ασθένεια που αντιμετωπίστηκε με εμβόλιο, να είναι και η πρώτη που «εκριζώνεται» ολοκληρωτικά το 1979.
Η αρχή της ιστορίας των εμβολίων
Το 1796, ένας Άγγλος γιατρός, ο Έντουαρντ Τζέννερ, όταν μία νεαρή αγρότισσα τον επισκέφθηκε με συμπτώματα δαμαλίτιδας (νόσου των βοοειδών), αποφάσισε να μεταγγίσει το υγρό των εξελκώσεων που είχαν εμφανιστεί στο χέρι της γυναίκας, στο σώμα ενός υγιούς ατόμου. Ο ίδιος πίστευε ότι οι μικρο-οργανισμοί που προκαλούσαν τη δαμαλίτιδα θα έκαναν το σώμα του υγιούς ατόμου ικανό να αντιμετωπίσει μελλοντικό κρούσμα ευλογιάς, η οποία ανήκε στην ίδια οικογένεια ασθενειών.
Και, κάπως έτσι, ανακαλύφθηκε το πρώτο εμβόλιο! Ο Τζέννερ ονόμασε τη διαδικασία «vaccination» (εμβολιασμό), ενώ ήταν και ο πρώτος που χρησιμοποίησε τον όρο «virus» (ιός).
Ο γιατρός εμβολίασε με επιτυχία 13 άτομα, ανάμεσά τους και τον γιο του που ήταν μόλις 11 μηνών. Με το πέρασμα του χρόνου, έφτασε να πραγματοποιεί 300 εμβολιασμούς ημερησίως, και μάλιστα δωρεάν. Σταδιακά, το ποσοστό των θανάτων από ευλογιά έπεσε, από το 30%-40%, στο 3%. Ωστόσο, ο Τζέννερ αντιμετώπισε χλεύη και πλήθος αντιδράσεων από επιστημονικούς και θρησκευτικούς κύκλους.
Ένα σχεδόν ένα αιώνα μετά από αυτή την ανακάλυψη, η αντίσταση στον εμβολιασμό, όπως αναφέρει ο ιστορικός Ιατρικής του Yale, Φρανκ Σνόουντεν, είχε εξελιχθεί σε «ένα τεράστιο μαζικό κίνημα. Υπήρξε μια απόρριψη του εμβολιασμού για πολιτικούς λόγους, καθώς θεωρήθηκε ευρέως ως μία άλλη μορφή τυραννίας», λόγω της αμάθειας ή ημιμάθειας των πολιτών, του φόβου για τερατώδεις παρενέργειες που προέρχονταν από τις προκαταλήψεις, αλλά και της υποχρεωτικότητας του εμβολιασμού σε χαλεπούς καιρούς.
Το πρώτο αντι-εμβολιαστικό κίνημα
Στις αρχές του 19ου αιώνα, οι Βρετανοί είχαν επιτέλους πρόσβαση στο πρώτο εμβόλιο στην Ιστορία, το οποίο θα τους προστάτευε από την ευλογιά, μία από τις πιο θανατηφόρες ασθένειες της εποχής, που «εξολόθρευε» 4.000 Βρετανούς ετησίως και, συνολικά, 400.000 Ευρωπαίους κάθε χρόνο, αφήνοντας εκατοντάδες άλλους παραμορφωμένους ή τυφλούς.
Μόνο που πολλοί κάτοικοι της Γηραιάς Αλβιόνας ήταν δύσπιστοι, καθότι οι παρενέργειες από τον εμβολιασμό που είχαν στο μυαλό τους, φάνταζαν πιο τρομακτικές από την ίδια την ευλογιά: από κώφωση και επώδυνα έλκη έως… και εμφάνιση κεράτων και οπλών.
Χαρακτηριστικές είναι οι θεωρίες ενός επικριτή του εμβολίου για την ευλογιά, Μπέντζαμιν Μόζλι, ο οποίος διατεινόταν ότι οι εμβολιασμένες γυναίκες μπορεί να οδηγηθούν στο να συνουσιαστούν με ταύρους και να γεννήσουν υβρίδια παιδιών και μόσχων.
Από παράγοντες τής τότε Εκκλησίας διατυπώθηκε, επίσης, ότι ο εμβολιασμός ήταν απεχθής πράξη και αντίθετη προς τη θεϊκή βούληση. Διότι «οι εμβολιασμοί που διοχετεύουν σε ανθρώπινα σώματα υλικό από ένα κατώτερο ζώο είναι βλάσφημοι και ιατρικά λάθος».
Έτσι, εμφανίστηκε το πρώτο αντι-εμβολιαστικό κίνημα στον κόσμο και, έκτοτε, εμβόλια και αντι-εμβολιαστές έχουν παράλληλες πορείες.
Ενδεικτικό της δύναμης του αντι-εμβολιαστικού κινήματος ήταν το ότι δημιουργήθηκε λέξη γι’ αυτή την τάση, με το κορυφαίο Λεξικό της Αγγλικής Γλώσσας, Merriam Webster’s, να περιλαμβάνει το 1806 στα λήμματά του τη λέξη «antivaccine», που σημαίνει αντίθετος στη χρήση του εμβολίου.
Αντιδράσεις στον υποχρεωτικό εμβολιασμό
Και ενώ η ευλογιά θέριζε στην Ευρώπη, ψηφίστηκε νόμος στη Βικτωριανή Αγγλία, βάσει του οποίου ο εμβολιασμός ήταν υποχρεωτικός για τα παιδιά έως 14 ετών, αλλιώς θα υπήρχαν σοβαρές κυρώσεις.
Αρχικά, οι αντιδράσεις περιορίστηκαν σε όσους προασπίζονταν την προσωπική ελευθερία του καθενός να διαχειρίζεται το σώμα του. Σύντομα, όμως, άρχισαν να ξεπηδούν θεωρίες, που χαρακτήριζαν τα εμβόλια «δηλητηριώδη» και «κατάρα του έθνους». Χιλιάδες πολίτες διαδήλωναν, ενώ αντίγραφα των… μισητών νόμων και ομοιώματα των τοπικών αγροτικών γιατρών καίγονταν στους δρόμους. Ακολούθησαν συλλήψεις, πρόστιμα και εκατοντάδες άνθρωποι οδηγήθηκαν στη φυλακή.
Την ίδια χρονιά, πολλές αντι-εμβολιαστικές οργανώσεις, ακολουθώντας το «ισχύς εν τη ενώσει», ίδρυσαν τη Λίγκα ενάντια στον υποχρεωτικό εμβολιασμό (Anti-Compulsory Vaccination League) στο Λονδίνο, με υποστηρικτές ορισμένους γιατρούς.
Προκειμένου να «αφυπνίσουν» τον κόσμο, συνέτασσαν και μοίραζαν φυλλάδια με τίτλους: «Εμβολιασμός: Οι πλάνες και τα κακά του», «Εμβολιασμός. Μια κατάρα» και «Ο τρόμος του εμβολιασμού», ενώ στην προπαγανδιστική μάχη ρίχτηκαν και –ταλαντούχοι, ομολογουμένως– σκιτσογράφοι.
Γιατροί αμφιβόλου… ποιότητας
Σύμφωνα με την απογραφή του 1841 στη Μ. Βρετανία, το ένα τρίτο των γιατρών ήταν αδαείς ή κομπογιαννίτες.
Είναι ενδεικτικό ότι, σε ιατρικό βιβλίο του 1848, αναφέρονται ως πιο συνηθισμένες αιτίες για μια ασθένεια «ο νυχτερινός αέρας, οι άρρωστοι γονείς, τα βρεγμένα πόδια και οι απότομες αλλαγές της θερμοκρασίας». Επιπλέον, ότι η χολέρα οφείλεται «στα σάπια τρόφιμα, στα δροσερά ή κρύα φρούτα και λαχανικά (όπως τα αγγούρια και τα πεπόνια), στον φόβο ή την οργή»…
Δεν αποτελεί, λοιπόν, έκπληξη που το μέσο προσδόκιμο ζωής στην Αγγλία του 1850 δεν ξεπερνούσε τα 40 έτη, ενώ περίπου το 15% των παιδιών πέθαιναν πριν καν γίνουν ενός χρόνου.
«Μέθοδος Λέστερ»
Το 1877, στην πόλη Λέστερ της Αγγλίας, ομάδα αντι-εμβολιαστών με χιλιάδες μέλη προσέγγισε διαφορετικά τη μάχη ενάντια στην ευλογιά.
Ο ιατροδικαστής της πόλης κατέστησε υποχρεωτική την αναφορά των κρουσμάτων, στη συνέχεια τα κατέγραφε, εντόπιζε τον κάθε ασθενή ξεχωριστά και τον έβαζε σε καραντίνα. Τα υπόλοιπα μέλη της οικογένειάς του υποβάλλονταν σε απολύμανση και, αν κρινόταν αναγκαίο, καίγονταν τα υπάρχοντά τους.
Η «μέθοδος Λέστερ» εγκρίθηκε από τους περισσότερους κατοίκους. Ωστόσο, δύσκολα μπορούσε να εφαρμοστεί σε μεγαλύτερες πόλεις της Αγγλίας ή να υποκαταστήσει την ανάγκη για μαζικούς εμβολιασμούς.
Αντι-εμβολιαστές σε Ευρώπη και Αμερική
Παρά τις αντιδράσεις, ο εμβολιασμός για την ευλογιά πραγματοποιήθηκε στον βρετανικό πληθυσμό και, στη συνέχεια, στον βρετανικό στρατό και το ναυτικό. Σύντομα διαδόθηκε και στην υπόλοιπη Ευρώπη, και τις ΗΠΑ. Όχι, όμως, βελούδινα.
Ενδεικτικά, στη Στοκχόλμη, περισσότερο από το 40% του πληθυσμού δεν δέχονταν τους εμβολιασμούς, ενώ σε ορισμένες περιοχές της Σουηδίας το ποσοστό άγγιζε το 90%. Όταν, όμως, μια μεγάλη επιδημία ευλογιάς το 1874 συγκλόνισε τη Στοκχόλμη, οι μαζικοί εμβολιασμοί απέφεραν καρπούς.
Το ίδιο συνέβη και στις ΗΠΑ τη δεκαετία του 1870, με εντυπωσιακά αποτελέσματα. Ωστόσο, 9 χρόνια μετά, και παρά τη μείωση των θανάτων, ο Βρετανός αντι-εμβολιαστής William Temb επισκέφθηκε τη Νέα Υόρκη, εμπνέοντας την ίδρυση της «Anti-Vaccination Society of America».
Το 1882 ιδρύεται η «New England Anti-Compulsory Vaccination League» κάνοντας δύο τις αντι-εμβολιαστικές οργανώσεις, οι οποίες απέκτησαν ισχύ και αναρίθμητους οπαδούς. Ενδεικτικό είναι ότι επέτυχαν να άρουν νόμους για υποχρεωτικούς εμβολιασμούς σε αρκετές πολιτείες των ΗΠΑ.
Ακολούθως, το αντι-εμβολιαστικό κίνημα πέρασε στον Καναδά, όπου σημειώθηκαν σφοδρές συγκρούσεις αντι-εμβολιαστών και αστυνομίας, στο Μόντρεαλ.
Και κάπως έτσι τελειώνει ο 19ος αιώνας…
Και παρότι τον 20ό αιώνα η αντι-εμβολιαστική δράση σχεδόν εξέλιπε, τον 21ο αιώνα οι αντι-εμβολιαστές επανεμφανίστηκαν με ισχυρό όπλο το Διαδίκτυο, διακηρύττοντας πως τα εμβόλια είναι υπεύθυνα για αμέτρητες περιπτώσεις αυτισμού, μαθησιακών δυσκολιών και θανάτων.
Και η ιστορία, πιο εκσυγχρονισμένη, αρχίζει πάλι από την αρχή…
Δύο Έλληνες πρωτοπόροι
Πριν από τον Έντουαρντ Τζέννερ, ο μοναδικός τρόπος ανοσοποίησης απέναντι στην ευλογιά ήταν η εμπειρική μέθοδος, με ό,τι θετικό και αρνητικό αυτό συνεπάγεται, του «ευλογιασμού»: μια τεχνική, εν είδει εμβολιασμού, με υλικό που λαμβανόταν από έναν ασθενή με ευλογιά, ή από άτομο που είχε νοσήσει, με την ελπίδα να είναι ηπιότερα τα συμπτώματα όσων «εμβολιάζονταν».
Ο ευλογιασμός είχε μελετηθεί ήδη από τον 17ο αιώνα από τους Έλληνες γιατρούς Εμμανουήλ Τιμόνη και Ιάκωβο Πυλαρινό. Λέγεται ότι ο μεν Πυλαρινός είχε μάθει τη μέθοδο του ευλογιασμού από μια γυναίκα στη Θεσσαλία, η οποία είχε εμβολιάσει 40.000 ανθρώπους, ενώ ο Τιμόνης την είχε δει να εφαρμόζεται στην Κωνσταντινούπολη. Πυλαρινός και Τιμόνης φαίνεται, έτσι, να έθεσαν μία βάση για την ανακάλυψη του Τζέννερ.