Η Ελληνική Πνευμονολογική Εταιρεία ανακοίνωσε αναθεωρημένες οδηγίες, με στόχο να βοηθήσει τους ιατρούς όλων των ειδικοτήτων στη διάγνωση, αλλά και διαχείριση του «συνδρόμου Long Post COVID».
Σημειώνει, ακόμα, ότι οι ασθενείς που νόσησαν από COVID-19 και παρουσιάζουν συμπτώματα ή σημεία πιθανών μακροχρόνιων επιπλοκών της νόσου (Long Covid), ή έχουν απορίες και ερωτήσεις για την αποθεραπεία τους, μπορούν να απευθύνονται στους ιδιώτες πνευμονολόγους της περιοχής τους, καθώς ως καθ΄ ύλην αρμόδιοι ιατροί γνωρίζουν τη νόσο και τις πιθανές επιπλοκές της.
Οι αναθεωρημένες οδηγίες είναι το αποτέλεσμα ανταλλαγής εμπειριών και απόψεων των μελών της ΕΠΕ με ειδικούς από διεθνείς οργανισμούς, όπως το NICE και το CDC, καθώς και αξιοποίησης παρόμοιων οδηγιών που έχουν δημοσιευθεί από διαφορετικές ερευνητικές ομάδες.
Ο όρος «σύνδρομο Long COVID» περιλαμβάνει τα συμπτώματα και σημεία, αλλά και τις επιπλοκές (όψιμες ή μακροχρόνιες) που εμμένουν ή εμφανίζονται 4 εβδομάδες μετά τη λοίμωξη με SARS–COV-2. Το National Institute for Health and Care Excellence (NICE) προτείνει την ακόλουθη ορολογία για τις φάσεις που έπονται της λοίμωξης από τον ιό SARS-COV-2:
- Οξεία COVID-19 (Acute COVID-19): αφορά σε σημεία και συμπτώματα έως 4 εβδομάδες.
- Συνεχιζόμενη συμπωματική COVID-19 (Ongoing symptomatic COVID-19): αφορά σε σημεία και συμπτώματα από 4 έως 12 εβδομάδες.
- Μετά-COVID-19 σύνδρομο (Post COVID-19 syndrome): αφορά σε σημεία και συμπτώματα που αναπτύσσονται κατά τη διάρκεια ή μετά από τη λοίμωξη με COVID-19 και συνεχίζουν για περισσότερο από 12 εβδομάδες, χωρίς να μπορούν να αποδοθούν σε εναλλακτική διάγνωση. Από τα παραπάνω, προκύπτει ότι ό όρος Long COVID περιλαμβάνει τη συνεχιζόμενη συμπωματική COVID-19 και το μετά COVID-19 σύνδρομο.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας και το Mount Sinai, αναφέρουν ότι η COVID-19, πέραν τού ότι είναι ιός που προσβάλλει το αναπνευστικό, επηρεάζει και άλλα συστήματα. Έτσι, οι ασθενείς με εμμένοντα συμπτώματα μετά από 3 μήνες θα πρέπει σαφώς να ξεκινούν το διαγνωστικό έλεγχο από το αναπνευστικό σύστημα (για την περίπτωση της επαγόμενης από COVID-19 διάμεσης πνευμονοπάθειας). Στην περίπτωση που ο έλεγχος του αναπνευστικού δεν καταλήξει στην επαρκή αιτιολόγηση της συμπτωματολογίας, ο έλεγχος θα πρέπει να συνεχιστεί στο καρδιαγγειακό και σε άλλες οντότητες.
Συμπτωματολογία και επιπλοκές long-Covid
Κάθε ασθενής που νοσεί από Covid-19 θα πρέπει να ενημερώνεται για την πιθανότητα εμμενόντων συμπτωμάτων που συνήθως υποχωρούν μέσα σε 12 εβδομάδες και εμφανίζονται ανάλογα με τη βαρύτητα της νόσου και την προηγούμενη κατάσταση της υγείας του. Σε περίπτωση μη βελτίωσης ή εμφάνισης νέων συμπτωμάτων, οι ασθενείς θα πρέπει να εξετάζονται από τον θεράποντα ιατρό
τους.
Εμμένοντα συμπτώματα εμφανίζονται συχνότερα σε νοσηλευόμενους ασθενείς (Post Intensive Care Syndrome, προσβολή αναπνευστικού και καρδιαγγειακού). Ωστόσο, συμπτωματολογία που επηρεάζει την ποιότητα της ζωής των ασθενών μπορεί να εμφανίζεται και σε μη νοσηλευόμενους ασθενείς.
Η νόσος COVID-19, πέραν του αναπνευστικού, μπορεί να προσβάλει πολλά συστήματα. Γι’ αυτό και είναι αναγκαία η γνώση τους, αλλά και η συνεργασία διαφόρων ειδικοτήτων.
Ακολουθούν τα κύρια συμπτώματα και νοσήματα/επιπλοκές του Post-Covid συνδρόμου:
• Αναπνευστικά
Βήχας/δύσπνοια, μειωμένη ικανότητα για άσκηση και υποξαιμία
Διάμεση Πνευμονοπάθεια με μειωμένη διαχυτική ικανότητα και περιορισμό, αλλοιώσεις θαμβής υάλου και ινωτικές βλάβες στην απεικόνιση, πνευμονική εμβολή
• Σχετιζόμενα με το ανώτερο αναπνευστικό και ΩΡΛ
Ανοσμία-Αγευσία.
• Καρδιαγγειακά
Αίσθημα παλμών, δύσπνοια και θωρακικό άλγος
Μυοκαρδίτιδα, μυοκαρδιακή ίνωση, καρδιακή ανεπάρκεια, αρρυθμίες,περικαρδίτιδα, ορθοστατική υπόταση
• Νεφρικά
Χρόνια νεφροπάθεια με μειωμένο EGFR έχει αναφερθεί 6 μήνες μετά
• Δερματολογικά
Η τριχόπτωση είναι το κύριο σύμπτωμα και εμφανίζεται σε περίπου 20% των ασθενών
Εξάνθημα (π.χ. κνίδωση)
• Ρευματολογικά
Αντιδραστική αρθρίτιδα, ινομυαλγία, νοσήματα συνδετικού ιστού
• Ενδοκρινικά
Εμφάνιση ή επιδείνωση σακχαρώδη διαβήτη, υποθυρεοειδισμός, υποξεία θυρεοειδίτιδα, διαταραχές εμμήνου ρύσης
• Νευροψυχιατρικά
Καταβολή, μυαλγίες, κεφαλαλγία, αδυναμία, διαταραχές αυτόνομου, γνωσιακές διαταραχές, διαταραχές μνήμης, οσφρητικές / γευστικές διαταραχές
Ανησυχία, κατάθλιψη, διαταραχές ύπνου, μετατραυματικό στρες (PTSD)
• Αγγειακά
Θρομβοεμβολικά επεισόδια (πνευμονική εμβολή, αρτηριακή θρόμβωση, εν τω βάθει φλεβοθρόμβωση)
• Ουρολογικά
Ακράτεια, σεξουαλική δυσλειτουργία
• Γαστρεντερικά
Έχει παρατηρηθεί παρατεταμένη απέκκριση του ιού στα κόπρανα, ακόμα και σε ασθενείς με αρνητικό ρινοφαρυγγικό επίχρισμα. Η νόσος μπορεί δυνητικά να μεταβάλει το μικροβίωμα του εντέρου και να οδηγήσει σε εμφάνιση ευκαιριακών λοιμώξεων.
• Άλλα
Παρατεταμένη δεκατική πυρετική κίνηση, απώλεια βάρους, έλλειψη βιταμίνης D, αλλεργίες και σύνδρομο ενεργοποίησης μαστοκυττάρων, χρόνια άλγη, επιδείνωση συνοσηροτήτων.
Αναπνευστικές επιπλοκές Long-Covid συνδρόμου
Σε μία μελέτη παρατήρησης 38 νοσοκομείων στις ΗΠΑ, στις 60 ημέρες μετά την έξοδο από το νοσοκομείο, απεβίωσε το 6,7% των ασθενών, ενώ το 15,1% χρειάστηκε επανεισαγωγή.
Το 32,6% των ασθενών ανέφερε εμμένοντα συμπτώματα και το 18,9% νέα συμπτωματολογία. Το συχνότερο σύμπτωμα ήταν η δύσπνοια στην άνοδο μιας σκάλας (22,9%), ο βήχας (15,4%) και η εμμένουσα απώλεια γεύσης/όσφρησης (13,1%).
Σε άλλη μελέτη νοσηλευόμενων ασθενών, το 68% και το 49% των ασθενών εμφάνιζε τουλάχιστον 1 σύμπτωμα στους 6 και 12 μήνες αντίστοιχα, με συχνότερα στους 6 μήνες την καταβολή (52%), τις διαταραχές ύπνου (27%), την τριχόπτωση (22%) και τις διαταραχές όσφρησης (11%).
Ενδιαφέρον εύρημα της μελέτης αυτής αποτελεί η αύξηση του ποσοστού των ασθενών που εμφάνιζαν δύσπνοια κατά mMRC>1 από τους 6 (26%) στους 12 μήνες (30%). Το συχνότερο εύρημα στις λειτουργικές δοκιμασίες των πνευμόνων είναι η μείωση στη διαχυτική ικανότητα DLCO, η οποία σαφώς συσχετίζεται με τη βαρύτητα της νοσηλείας.
Ο Πρόεδρος της ΕΠΕ, Δρ. Στέλιος Λουκίδης, καθηγητής Πνευμονολογίας ΕΚΠΑ τονίζει: «Πρέπει όλοι να κατανοήσουμε τον σημαντικό ρόλο του Πνευμονολόγου σε όλες τις βαθμίδες του συστήματος υγείας στη διαχείριση και αντιμετώπιση των αναπνευστικών επιπτώσεων μετά από λοίμωξη με COVID-19. Η ΕΠΕ δημιούργησε μια λεπτομερή έκδοση οδηγιών με πρακτικούς αλγόριθμους με σκοπό να βοηθήσει τον κλινικό γιατρό στην προσέγγιση των βραχυχρόνιων και καμιά φορά μακροχρόνιων επιπτώσεων της λοίμωξης COVID-19».
O Δρ. Στυλιανός Κ. Βιττωράκης, Πνευμονολόγος – Φυματιολόγος, Υπεύθυνος Ομάδας Εργασίας ΠΦΥ της ΕΠΕ εξηγεί: «Με τον όρο “παρατεταμένο σύνδρομο COVID-19” περιγράφονται τα μακροχρόνια συμπτώματα που εμφανίζουν ασθενείς που νόσησαν με COVID-19, τα οποία εμμένουν για μήνες μετά την αρχική λοίμωξη ή εμφανίζονται μετά την αρχική ανάρρωση από τη νόσο. Εκτιμάται ότι περίπου δύο στους δέκα ασθενείς που νόσησαν με COVID-19 παρουσιάζουν παρατεταμένο σύνδρομο COVID-19. Με την έγκαιρη αναγνώριση του συνδρόμου αυτού και την κατάλληλη αντιμετώπιση, μπορούμε να βελτιώσουμε την ποιότητα ζωής των ασθενών μας και να μετριάσουμε τις επιπλοκές της νόσησης από COVID-19».
Η Κατερίνα Αντωνίου MD, PhD, Συντονίστρια 12ης Επιτροπής Ευρωπαϊκής Πνευμονολογικής Εταιρείας, καθηγήτρια Πνευμονολογίας, και υπεύθυνη της Μονάδας Διαμέσων Νοσημάτων της Πανεπιστημιακής Πνευμονολογικής Κλινικής ΠΑ.Γ.Ν.Η., αναφερόμενη στις οδηγίες επισημαίνει: «Είχα την τιμή να συντονίσω με τη συμμετοχή εξαιρετικών Συναδέλφων, την Επιτροπή της Ευρωπαϊκής Πνευμονολογικής Εταιρείας σχετικά τις συστάσεις που πρέπει να ακολουθούν οι Συνάδελφοι μας για τη διαχείριση των ασθενών με Long Covid-19, είτε έχουν νοσηλευτεί, είτε όχι. Οι συστάσεις αυτές τους διευκολύνουν για το πώς θα διαχειρίζονται τους ασθενείς αυτούς, τις εξετάσεις (πνευμονική λειτουργία, απεικονιστικές μεθόδους) που πρέπει να διενεργούν, λαμβάνοντας υπόψη την Ποιότητα ζωής των ασθενών και τη δυνατότητα παρακολούθησης τους, μέσω της Τηλεϊατρικής. Πρόσφατα δημοσιεύτηκαν στο περιοδικό της Ευρωπαϊκής Πνευμονολογικής Εταιρείας και αποτελούν μέρος των οδηγιών της ERS (living ERS GUIDELINES)».
Ο Δρ. Αργύριος Τζουβελέκης, Αναπληρωτής Καθηγητής Πνευμονολογίας, Διευθυντής Πνευμονολογικής Κλινικής Πανεπιστημίου Πατρών τονίζει: « To Long COVID-19 σύνδρομο αποτελεί στην παρούσα φάση τη μεγαλύτερη απειλή για τη δημόσια υγεία, μετά την οξεία λοίμωξη από κορονοϊό. Από τον πνεύμονα, η σοβαρότερη επιπλοκή του συνδρόμου, ονομάζεται πνευμονική ίνωση και χαρακτηρίζεται από πολλαπλές ουλές στο πνευμονικό παρέγχυμα, κατάλοιπα της λοίμωξης από κορονοϊό. Εμφανίζεται σε ποσοστό 10-20% στους βαρέως πάσχοντες ασθενείς. Δεδομένου ότι μέχρι σήμερα έχουν εξέλθει από τις ΜΕΘ περί τους 4.000 ασθενείς, το μελλοντικό αντίκτυπο του συνδρόμου στη δημόσια υγεία είναι ιδιαίτερα σημαντικό».
Η Αφροδίτη Μπούτου MD, MSc, PhD, Συντονίστρια ομάδας εργασίας Φυσιολογία & Παθοφυσιολογία Αναπνευστικού-Πνευμονική Κυκλοφορία-Αποκατάσταση Πνευμονολόγος, Διευθύντρια Πνευμονολογικής Κλινικής, Γ.Ν.Θ «Ιπποκράτειο» αναφέρει: «Οι ασθενείς με Long Covid παρουσιάζουν συχνά εύκολη κόπωση, μειωμένη ανοχή στην άσκηση και δύσπνοια, ακόμα και με φυσιολογική αναπνευστική λειτουργία. Η ένταξή τους σε εξειδικευμένα προγράμματα θεραπευτικής άσκησης-πνευμονικής αποκατάστασης που παρέχονται από ομάδα ειδικών σε συγκεκριμένα κέντρα, μπορεί να βελτιώσει σημαντικά τη συμπτωματολογία και την ποιότητα ζωής τους».
Ομάδα Εργασίας: Τζουβελέκης Αργύριος, Βιττωράκης Στυλιανός, Καραμπιτσάκος Θεόδωρος, Σωτηροπούλου Βασιλική, Μπούτου Αφροδίτη, Δανιήλ Ζωή, Αντωνίου Αικατερίνη, Ασημάκος Ανδρέας, Σταύρου Θ. Βασίλειος, Μπούτλας Στυλιανός, Βαβουγιός Δ. Γεώργιος, Τουρλακόπουλος Κωνσταντίνος, Βογιατζής Ιωάννης, Γουργουλιάνης Ι. Κωνσταντίνος, ΔΣ Ε.Π.Ε.
Διαβάστε αναλυτικά τις αναθεωρημένες οδηγίες της ΕΠΕ:
https://hts.org.gr/assets/Long%20Covid_Epe2022.pdf
Κατάλογος των Πνευμονολογικών Ιατρείων Post Covid:
https://hts.org.gr/assets/post%20covid%20iatreia–pinakas2022.pdf