Μπορεί να μην το έχετε σκεφτεί ποτέ. Ακόμα και όταν εντοπίζετε μια δυσκολία καθώς κινείστε μέσα σε μια πόλη, που σίγουρα εντοπίζετε πολλές, πιθανότατα δεν τη συνδέετε με την ερώτηση του τίτλου. Την οποία ερώτηση εισάγουν στη δημόσια συζήτηση η Κοινωνική Αρχιτεκτονική και τα παρακλάδια της, που φέρουν ονομασίες συνήθως άγνωστες στο ευρύ κοινό: συμπεριληπτικός και συμμετοχικός σχεδιασμός πόλεων και αστικός σχεδιασμός με βάση την οπτική του φύλου.
Βρέθηκα στα γραφεία της ομάδας Urbana Lab ένα πρωινό, αποφασισμένη να μάθω περισσότερα για τους παραπάνω όρους, τους οποίους συνάντησα τυχαία στο Διαδίκτυο. Η Εύα Γρηγοριάδου και η Γεωργία Μανουσογιαννάκη, αρχιτεκτόνισσες και ιδρύτριες της ομάδας, ανέλαβαν να μου εξηγήσουν τη δράση τους, η οποία σχετίζεται με όσα ήθελα να μάθω και όσα πρέπει να μάθουμε οι περισσότεροι, για να κάνουμε τις πόλεις μας καλύτερες και πιο φιλικές για όλους.
Η ομάδα τους αποτελείται από αρχιτεκτόνισσες, μηχανικούς, κοινωνικούς επιστήμονες και παιδαγωγούς, και σκοπός της είναι να διασφαλίσει το δικαίωμα στις πόλεις για τις γυναίκες, αλλά και για άλλες κοινωνικές ομάδες που παραδοσιακά δεν συμμετείχαν στις διαδικασίες σχεδιασμού των πόλεων και στα κέντρα λήψης αποφάσεων, όπως είναι οι ηλικιωμένοι, η ΛΟΑΤΚΙ κοινότητα, οι έφηβοι και τα παιδιά.
H Εύα, σπουδάζοντας στη Βαρκελώνη, αισθάνθηκε τη θετική αύρα της πόλης, η οποία χαριζόταν απλόχερα σε όλους τους κατοίκους της – ντόπιους και ξένους. Όπως διαπίστωσε εκ των υστέρων, ήταν το αποτέλεσμα μιας διαδικασίας, η οποία επέτρεπε στους πολίτες να συμμετέχουν στη διαμόρφωση του αστικού πλαισίου. Εκεί άρχισε να εξερευνά τα μονοπάτια της κοινωνικής αρχιτεκτονικής, που την εισήγαγε στον συμμετοχικό ή συμπεριληπτικό σχεδιασμό πόλεων. Ο οποίος «δίνει τη δυνατότητα στους ίδιους τους ανθρώπους που χρησιμοποιούν ένα χώρο, μια περιοχή, να καταθέσουν τη γνώμη τους γι’ αυτό που συμβαίνει, να παρουσιάσουν τα προβλήματα που αντιμετωπίζουν καθημερινά, αλλά και προτάσεις για το πώς αυτά μπορούν να επιλυθούν», όπως χαρακτηριστικά αναφέρει.
Η Urbana Lab έχει πραγματοποιήσει αρκετές δράσεις στην Αθήνα, προσπαθώντας να δημιουργήσει μια γέφυρα επικοινωνίας μεταξύ των πολιτών και των δημόσιων φορέων, προκειμένου να γίνουν καίριες παρεμβάσεις στο αστικό τοπίο. Ένα βασικό της μέλημα είναι να ενημερωθούν και να ευαισθητοποιηθούν οι πολίτες γι’ αυτό το δικαίωμά τους να διεκδικήσουν πόλεις που να τους εξυπηρετούν περισσότερο, συνειδητοποιώντας ότι η πόλη δεν είναι δίκαια φτιαγμένη για όλους.
Έρευνες που έχουν διενεργηθεί σε αρκετές χώρες, έχουν διαπιστώσει ότι οι γυναίκες έχουν μια πιο πολύπλοκη κίνηση μέσα στην πόλη, κάνουν μικρές και συχνές διαδρομές, λόγω τού ότι αναλαμβάνουν τη φροντίδα περισσότερων ατόμων στην οικογένεια, όπως και τη φροντίδα του σπιτιού. Το δεδομένο αυτό τις ωθεί πολλές φορές σε εργασίες μερικής απασχόλησης. Οι άνδρες, από την άλλη, έχουν μια πιο γραμμική κίνηση, συνήθως πηγαίνουν από το σπίτι στη δουλειά και επιστρέφουν, καθώς μέχρι και σήμερα παραμένουν οι βασικοί οικονομικοί πάροχοι μιας οικογένειας.
Οι γυναίκες προτιμούν τα πόδια και τα μέσα μαζικής μεταφοράς για να κινηθούν στην πόλη, ενώ οι άνδρες το Ι.Χ. «Αν σκεφτούμε σε τι είδους κινητικότητα δίνεται προτεραιότητα στην Αθήνα, προφανώς αυτή είναι η κινητικότητα με τα Ι.Χ.», καταλήγει η Εύα.
Την έμφυλη ανισότητα στην κινητικότητα των πολιτών θέλησε να δείξει κι ένα βίντεο από τη Σουηδία, το οποίο εξηγεί πώς ο εκχιονισμός μιας πόλης επηρεάζει διαφορετικά τα δύο φύλα. Το γεγονός ότι το χιόνι απομακρύνεται άμεσα από τους δρόμους, αλλά καθυστερεί να απομακρυνθεί από τα πεζοδρόμια, είναι μία ακόμη απόδειξη ότι ο αστικός σχεδιασμός δίνει προτεραιότητα στην κίνηση με τα Ι.Χ., άρα, κατ’ επέκταση, και σε όσους τα χρησιμοποιούν περισσότερο.
Το ίδιο ακριβώς συνέβη και στην Αθήνα, μετά από τη σφοδρή χιονόπτωση του φετινού χειμώνα. Το χιόνι απομακρύνθηκε από τους κεντρικούς δρόμους, παρέμεινε ωστόσο για πάρα πολλές μέρες στα πεζοδρόμια, καθιστώντας αδύνατο να τα περπατήσουν οι πεζοί. Ποιοι ήταν αυτοί; Κυρίως γυναίκες, ηλικιωμένοι και παιδιά.
Πρόσφατα, η Urbana Lab πραγματοποίησε ένα εργαστήριο σε συνεργασία με το Πάντειο, μελετώντας μαζί με φοιτήτριες την περιοχή γύρω από το πανεπιστήμιο με βάση την οπτική του φύλου. Η ομάδα κατέγραψε την εμπειρία και τις παρατηρήσεις της, και φυσικά ήταν ξεκάθαρο ότι η περιοχή έχει δομηθεί με βάση την κίνηση των Ι.Χ. στη Συγγρού, στην οποία και δίνεται προτεραιότητα. Ο πεζός πρέπει να χρησιμοποιήσει τις υπόγειες διαβάσεις για να περάσει απέναντι, καθώς δεν υπάρχουν ούτε φανάρια. Ωστόσο, οι υπόγειες αυτές διαβάσεις είναι πολύ σκοτεινές και επικίνδυνες, ειδικά για τις γυναίκες, τους ηλικιωμένους και τα άτομα μικρότερης ηλικίας.
Ακόμα και στην ονοματοδοσία των οδών καθρεφτίζεται η έμφυλη ανισότητα των πόλεων. Στην Urbana Lab, κατά την έρευνα μιας περιοχής, μελετούν αυτόν τον δείκτη, για να καταγράψουν τι αναπαραστάσεις των φύλων υπάρχουν εκεί. «Συνήθως στις οδούς δίνονται ονόματα ανδρών, ενώ αν πρόκειται για γυναικείο όνομα, τις περισσότερες φορές είναι το όνομα κάποιας βασίλισσας ή αγίας», αναφέρει η Εύα, προσθέτοντας ότι αυτό περιορίζει την αναπαράσταση του γυναικείου φύλου σε συγκεκριμένες κατηγορίες, ενώ θα έπρεπε να βλέπουμε στις οδούς ονόματα περισσότερων γυναικών, που έπαιξαν ρόλο στην Ιστορία, είτε στη μικρή ιστορία της περιοχής τους.
Ένα πρότζεκτ που «τρέχει» τώρα η ομάδα ονομάζεται «Αυλές συμπερίληψης». Σε συνεργασία με παιδιά Δημοτικού και εκπαιδευτικούς, μελετούν τις έμφυλες διακρίσεις και ανισότητες που υπάρχουν στον σχεδιασμό των αυλών των περισσότερων σχολικών κτιρίων στην Ελλάδα. Σχεδόν όλοι μπορούμε να το «κάνουμε εικόνα» ότι το μεγαλύτερο μέρος της αυλής του σχολείου καλύπτεται από το γήπεδο ποδοσφαίρου και μπάσκετ. Ως εκ τούτου, μαθητές που δεν θέλουν να παίξουν αυτά τα δύο αθλήματα εκτοπίζονται και περιορίζονται στο μικρό κομμάτι της αυλής που απομένει, και το οποίο δεν τους δίνει και πολλές δυνατότητες να παίξουν με κάτι άλλο και να εκφραστούν δημιουργικά.
«Έχουμε δημιουργήσει ερωτηματολόγια, φύλλα παρατήρησης και δραστηριότητες, μέσω των οποίων ωθούμε τις σχολικές κοινότητες, εκπαιδευτικούς και παιδιά να παρατηρήσουν την κοινωνιολογία της αυλής τους και τις διακρίσεις που δημιουργούνται εκεί μέσα. Στη συνέχεια, με κάποια αρχιτεκτονικά εργαλεία και τη δική μας υποστήριξη, αρχίζουν τα παιδιά να κάνουν προτάσεις για το πώς μπορεί να αλλάξει αυτή η αυλή και να γίνει πιο συμπεριληπτική».
Στην ιστοσελίδα τους (www.urbana.gr), μπορεί κανείς να ενημερωθεί αναλυτικά για τις δράσεις και τα προγράμματα που «τρέχουν», να συμμετάσχει και να βοηθήσει. Ο σκοπός, άλλωστε, αξίζει. Όλα γίνονται για μια καλύτερη πόλη, για μια πόλη που δεν παραμελεί, δεν ξεχνά, ούτε υποτιμά κανέναν. Είναι καιρός να τη διεκδικήσουμε. Και μπορούμε.