«Οι περισσότεροι άνθρωποι δουλεύουν μόνο τόσο, όσο χρειάζεται για να μην απολυθούν, και πληρώνονται μόνο τόσο, όσο χρειάζεται για να μην παραιτηθούν.»
– George Carlin, Αμερικανός κωμικός
της Γιώτας Χουλιάρα
Μόλις μερικά χρόνια πριν, οι περισσότεροι υπάλληλοι ήταν προσκολλημένοι στις εργασίες τους, φοβούμενοι ότι η εταιρεία στην οποία εργάζονται, λόγω της οικονομικής κρίσης, θα προχωρούσε σε συγχωνεύσεις και απολύσεις. Σήμερα τα δεδομένα φαίνεται πως έχουν αλλάξει. Το συναίσθημα της αβεβαιότητας που δημιουργήθηκε από το 2020 κι έπειτα, όταν η πανδημία άλλαξε την καθημερινότητα στο πλανήτη, μετατόπισε τις προτεραιότητες, κάνοντας εκατομμύρια ανθρώπους να ξανασκεφτούν το εργασιακό τους μέλλον και τις επιθυμίες τους στον επαγγελματικό στίβο.
Αν το 2020 μπορεί να χαρακτηριστεί ως «η χρονιά της πανδημίας», σίγουρα το 2021 με ευκολία χαρακτηρίζεται ως «η χρονιά της Μεγάλης Παραίτησης». Ένα φαινόμενο, το οποίο, σύμφωνα με τους ειδικούς, θα συνεχίσει και το 2022, τουλάχιστον μέχρι να σταθεροποιηθούν όλα εκείνα που άλλαξαν το προηγούμενο διάστημα με την πανδημία και τα σκληρά lockdowns που την ακολούθησαν.
Η «Μεγάλη Παραίτηση»
Η «Μεγάλη Παραίτηση», γνωστή και ως «The Big Quit» ή «Τhe Great Reshaffle» (Μεγάλος Ανασχηματισμός), είναι μια συνεχιζόμενη οικονομική τάση, κατά την οποία οι εργαζόμενοι στις ΗΠΑ παραιτούνται οικειοθελώς και μαζικά από τις εργασίες τους. Το φαινόμενο ξεκίνησε στις αρχές του 2021 και εντάθηκε κατά τη διάρκεια του έτους, δημιουργώντας ένα κοινωνικό τσουνάμι που ανάγκασε ορισμένους οικονομολόγους να το περιγράψουν ως ένα είδος μαζικής απεργίας – ως αντίδραση απέναντι στην πανδημία, στην άρνηση της αμερικανικής κυβέρνησης να παρέχει την απαραίτητη προστασία των εργαζομένων και στη στασιμότητα των μισθών, παρά το αυξανόμενο κόστος ζωής.
Η πανδημία επέτρεψε στους εργαζόμενους να επανεξετάσουν τη σταδιοδρομία, τις συνθήκες εργασίας και τους μακροπρόθεσμους στόχους τους. Επιπλέον, έκανε πολλούς εργαζόμενους, ιδιαίτερα σε νεότερες ηλικίες, να επιδιώξουν καλύτερη ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής. Την ίδια στιγμή, πάρα πολλοί άνθρωποι υποφέρουν από συμπτώματα long COVID, με αποτέλεσμα να αλλάζει η ικανότητα ή η επιθυμία τους για εργασία.
Ο όρος «Μεγάλη Παραίτηση» επινοήθηκε από τον Άντονι Κλοτζ, καθηγητή Οργανωτικής Ψυχολογίας στο Mays Business School στο Πανεπιστήμιο A&M του Τέξας, τον Μάιο του 2021, όταν προέβλεψε μια διαρκή και μαζική «εργατική έξοδο» το διάστημα που θα ακολουθούσε. Μελετώντας τις αποχωρήσεις εκατοντάδων εργαζομένων, ο Κλοτζ χαρακτήρισε τη «Μεγάλη Παραίτηση» ως ένα αναπόφευκτο φαινόμενο που θα μας απασχολήσει και στο μέλλον.
«Όταν υπάρχει αβεβαιότητα, οι άνθρωποι τείνουν να μένουν στη θέση τους. Επομένως, υπάρχουν εκκρεμείς παραιτήσεις που δεν συνέβησαν τον περασμένο χρόνο», τόνισε σε συνέντευξή του στο πρακτορείο Bloomberg την άνοιξη του 2021, εξηγώντας παράλληλα και τις τάσεις που θα επικρατήσουν στην αγορά εργασίας.
Σύμφωνα, λοιπόν, με τον Κλοτζ, θα αρχίσουν να παραιτούνται:
● Εργαζόμενοι που το επεδίωκαν πριν την πανδημία, αλλά εξαιτίας της αναγκάστηκαν να τροποποιήσουν τα σχέδιά τους, κάνοντάς τα πράξη τώρα που η Οικονομία πάει καλύτερα.
● Εργαζόμενοι που είναι στα όρια εξάντλησης, γεγονός που μπορεί να τους ωθήσει να παραιτηθούν και να διεκδικήσουν καλύτερες θέσεις εργασίας.
● Εργαζόμενοι που, κατά τη διάρκεια της πανδημίας, στοχάστηκαν καλύτερα την ατομική τους ταυτότητα και το μέλλον τους, με αποτέλεσμα αυτό να επηρεάσει και το εργασιακό τους αποτύπωμα.
● Εργαζόμενοι που, μετά από τόσους μήνες τηλεργασίας, διαμόρφωσαν νέες αντιλήψεις και απόψεις για το πώς ορίζουν την εργασία και τις προσδοκίες τους, και πιθανώς δεν επιθυμούν να επιστρέψουν στο προηγούμενο καθεστώς (σ΄αυτή τη κατηγορία εργαζόμενων βρίσκονται και εκείνοι που επιθυμούν να παραμείνουν σε τηλεργασία μόνιμα, με αποτέλεσμα η αναγκαιότητα επιστροφής στο γραφείο να τους οδηγήσει σε παραίτηση).
Η υβριδική εργασία
Την ίδια περίπου περίοδο που το φαινόμενο της «Μεγάλης Παραίτησης» είχε αρχίσει να εξελίσσεται και να φουντώνει, έρευνα της Microsoft, με τίτλο «Η επόμενη μεγάλη διαταραχή είναι η υβριδική εργασία – Είμαστε έτοιμοι;» (The Next Great Disruption Is Hybrid Work – Are We Ready?) παρουσίασε τις νέες τάσεις στον χώρο της εργασίας, οι οποίες δείχνουν ότι ο εργασιακός κόσμος έχει αναδιαμορφωθεί βαθιά από την πανδημία κι έπειτα.
Σύμφωνα με τη Microsoft, η ευέλικτη εργασία ήρθε για να μείνει. Με βάση την έρευνα σε περισσότερους από 30.000 εργαζόμενους σε 31 χώρες, οι εργαζόμενοι θέλουν το καλύτερο και των δύο κόσμων, δηλαδή και της εποχής του γραφείου, αλλά και της νέας εποχής της τηλεργασίας, όπως αυτή διαμορφώθηκε από την πανδημία. Πάνω από το 70% των εργαζομένων θέλουν να συνεχίσουν οι ευέλικτες επιλογές εξ αποστάσεως εργασίας, ενώ ταυτόχρονα (περίπου το 65%) δηλώνουν πως λαχταρούν περισσότερο χρόνο με τις ομάδες τους. Για να προετοιμαστούν για τις αλλαγές αυτές, οι υπεύθυνοι λήψης επιχειρηματικών αποφάσεων εξετάζουν το ενδεχόμενο επανασχεδιασμού των φυσικών χώρων των εταιρειών, ώστε να φιλοξενήσουν καλύτερα υβριδικά περιβάλλοντα για τους εργαζόμενους.
Τα δεδομένα είναι ξεκάθαρα: Η μεγάλη ευελιξία και η υβριδική εργασία θα καθορίσουν τον χώρο εργασίας μετά την πανδημία. Δεν είναι τυχαίο πως όλο και περισσότερες εταιρείες βάζουν στο πλαίσιο την τηλεργασία, ζητώντας από τους υπαλλήλους τους, αν το επιθυμούν, να εργάζονται κάποιες μέρες από την άνεση του σπιτιού τους, κατανοώντας πως η εποχή των μεγάλων στελεχών και του αμερικάνικου ονείρου των golden boys έχει παρέλθει.
Αυτή η νέα δυναμική μπορεί να είναι μια πρόκληση για τα αφεντικά που έχουν συνηθίσει να μετρούν την παραγωγικότητα βλέποντας ποιος μένει στο γραφείο μέχρι αργά. Είναι, όμως, η στιγμή που η παραγωγικότητα θα πρέπει να μετρηθεί με την απόδοση, και όχι με τις ατελείωτες ώρες στο γραφείο. Παράλληλα, δίνει στον εργαζόμενο την απαραίτητη γι’ αυτόν ευελιξία. Είναι η ικανότητα να βγάζει βόλτα τον σκύλο του το μεσημέρι, σε κάποιο διάλειμμα από τις εργασιακές υποχρεώσεις, ή να παίρνει τα παιδιά από το σχολείο. Η εξ αποστάσεως εργασία έχει δώσει τη δυνατότητα σε πολλούς υπαλλήλους να αισθάνονται ότι δεν χρειάζεται πλέον να διαλέξουν μεταξύ της εργασίας, της οικογένειας και της ευημερίας τους.
Σύνδρομο «burn out» ή απλά επανάσταση;
Σε μια εποχή που ο σύγχρονος εργαζόμενος βλέπει τα εργασιακά του δικαιώματα να έχουν καταπατηθεί και τον μισθό του να μένει στάσιμος, ενώ όλα γύρω του αυξάνονται, έρχεται η στιγμή της αποτίμησης της εργασίας και του μέλλοντός του. Πολλοί είναι οι κουρασμένοι εργαζόμενοι, οι οποίοι νιώθουν ότι ο εργασιακός τους χώρος δεν τους καλύπτει, είτε επειδή έχουν μείνει στάσιμοι επαγγελματικά για χρόνια, είτε επειδή αισθάνονται πως έχουν υπερβολικό φόρτο εργασίας. Αυτοί λοιπόν οι εξαντλημένοι και εξουθενωμένοι εργαζόμενοι, κυρίως ηλικίας 40 ετών και άνω, ήταν εκείνοι που παραιτήθηκαν με σκοπό να αναζητήσουν νέες καλύτερες εργασιακές συνθήκες.
Από την άλλη, υπάρχουν και οι εργαζόμενοι σε χαμηλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας, όπως εστιατόρια, ξενοδοχεία και βιομηχανίες (ένας χώρος που έχει πληγεί ιδιαίτερα στις ΗΠΑ), οι αποκαλούμενοι «φτωχοί εργαζόμενοι», που αναγκάζονται να δουλεύουν διαρκώς απλώς και μόνο για να επιβιώνουν σχεδόν οριακά, σε ένα περιβάλλον όπου συχνά η κοινωνική προστασία αντιμετωπίζεται ως περιττό κόστος. Αυτοί οι χαμηλόμισθοι εργαζόμενοι, χωρίς κανένα εργασιακό δικαίωμα ουσιαστικά, με την παραίτησή τους έκαναν τη δική τους επανάσταση (ή απεργία), όπως λένε τα αμερικάνικα δίκτυα, απέναντι σε ένα σύστημα που δεν τους υπολογίζει.
Ως επανάσταση αντιμετωπίζει το φαινόμενο της «Μεγάλης Παραίτησης» και η νέα γενιά, γνωστή ως Generation Ζ (ηλικίας 18-25 ετών), την οποία η έρευνα της Microsoft χαρακτηρίζει ως μια γενιά που βρίσκεται σε κίνδυνο και πρέπει να ενεργοποιηθεί. Πρόκειται για μια γενιά που, εξαιτίας των εξελίξεων των τελευταίων ετών (πανδημία, κοινωνική και οικονομική αβεβαιότητα), τείνει να παντρεύεται, να αγοράζει σπίτια και να κάνει παιδιά αργότερα από τους προγόνους της (αν όχι καθόλου), με αποτέλεσμα να μην επιθυμεί να παραμείνει στον στίβο εργασίας.
Το κίνημα «lie flat» της Κίνας και η «Γενιά Satori» στην Ιαπωνία
Κι όμως, το φαινόμενο δεν είναι μόνο αμερικανικό. Το συναντάμε με ιδιαίτερη δυναμική τόσο στην Κίνα, όσο και στην Ιαπωνία. Στην κινεζική επικράτεια, η «Μεγάλη Παραίτηση» ονομάζεται Κίνημα «lie flat» (ή, αλλιώς, Tang ping), παίρνοντας το όνομά του από μια ανάρτηση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Πρόκειται για μια αντίδραση ενάντια στο εξαντλητικό πρόγραμμα εργασίας «996», δηλαδή 9 π.μ. έως 9 μ.μ., έξι ημέρες την εβδομάδα, που είναι το συνηθισμένο στις κινεζικές βιομηχανίες. Παράλληλα, όμως, είναι και ένα μεγάλο «όχι» στις συνεχείς πιέσεις από την οικογένεια, την κοινωνία και την κινεζική κυβέρνηση για καριέρα και πολλά λεφτά.
Θα μπορούσε κανείς να ισχυριστεί ότι το συγκεκριμένο κίνημα που έχει ιδιαίτερη αποδοχή ανάμεσα στους νέους σε ηλικία Κινέζους, είναι μια μορφή επανάστασης ή απεργιακής κινητοποίησης, γεγονός που έχει οδηγήσει τις παλαιότερες γενιές να το επικρίνουν, χαρακτηρίζοντας αυτές τις συμπεριφορές ως «προνομιούχες» και «τεμπέλικες».
Αντίστοιχο φαινόμενο στην Ιαπωνία είναι η «Γενιά Satori», οι οποίοι εμπνέονται από τον βουδισμό, έχοντας εγκαταλείψει τα υλικά αγαθά. Η συγκεκριμένη γενιά κατηγορείται ότι δεν βοηθά στην Οικονομία, καθώς δεν ξοδεύει ιδιαίτερα. Ουσιαστικά, πρόκειται για μια μετεξέλιξη του κινήματος των απελευθερωτών («freeters») των παλαιότερων δεκαετιών, οι οποίοι απέρριπταν την απαιτητική κουλτούρα εργασίας με τις άκαμπτες ιεραρχίες και τα 15ωρα στη δουλειά.
Επιστροφή στην κανονικότητα;
Αν και το φαινόμενο δεν έχει ακόμη την ίδια δυναμική στην Ευρώπη, ειδικοί και μελετητές θεωρούν πως θα επηρεάσει τους εργαζόμενους παγκοσμίως, δημιουργώντας αλυσιδωτές αντιδράσεις παραιτήσεων, ως μια επαναστατική πράξη απέναντι στο σημερινό εργασιακό περιβάλλον. Μάλιστα, η Αννίκι Σόμερβιλ, γνωστή δημοσιογράφος και συγγραφέας στις ΗΠΑ, η οποία κυκλοφορεί βιβλία συμβουλών και αυτοβελτίωσης, ετοιμάζεται να κυκλοφορήσει το καλοκαίρι το νέο της βιβλίο με θέμα τη «Μεγάλη Παραίτηση» (The Big Quit: How to ditch the job you hate and find work you love), δίνοντας συμβουλές σε όσους είναι απογοητευμένοι και εξουθενωμένοι, και σκέφτονται να παραιτηθούν.
Φαίνεται πως ήρθε η ώρα όχι της επιστροφής στην κανονικότητα, αλλά της επανεξέτασης των παθογενειών του εργασιακού συστήματος. Παθογένειες που προϋπήρχαν της πανδημίας, απλά κρύβονταν κάτω από το χαλί μιας επίπλαστης πραγματικότητας.