Μαρία Λυσάνδρου
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Όρασης (12 Οκτωβρίου), συζητάμε με τον Μιχάλη Γερακίδη MD, OD, FEBO, Χειρουργό Οφθαλμίατρο και Οπτικό – Οπτομέτρη, περί οφθαλμικής υγείας. Αλήθεια, πότε επισκεπτόμαστε τον οφθαλμίατρο οι Έλληνες; Πόσο επηρεάζει η έκθεση στις οθόνες κινητών και υπολογιστών την οφθαλμική μας υγεία; Ποια σημάδια δείχνουν ότι πρέπει να πάμε το παιδί μας στον οφθαλμίατρο; Ποια επαγγέλματα ενέχουν τους μεγαλύτερους κινδύνους για τα μάτια; Και τι μπορούμε να κάνουμε στην καθημερινότητά μας για να διασφαλίσουμε την καλή υγεία των ματιών μας; Ο ειδικός δίνει τις δικές του απαντήσεις.
Αν έπρεπε να δώσουμε μία εικόνα για την οφθαλμική υγεία των Ελλήνων, ποια θα ήταν αυτή; Γενικώς τα προσέχουμε τα μάτια μας ή επισκεπτόμαστε τον οφθαλμίατρο κυρίως όταν προκύψει κάποιο πρόβλημα;
Αρχικά, θα ήθελα να επισημάνω ότι η Οφθαλμολογία είναι μία ιατρική ειδικότητα, η οποία μπορεί να συμβάλει δραστικά στην πρόληψη του προβλήματος, αλλά λιγότερο στην αντιμετώπισή του. Υπάρχουν πολλές οφθαλμολογικές παθήσεις, οι οποίες είναι ασυμπτωματικές, ο ασθενής δηλαδή αγνοεί την ύπαρξή τους, μέχρις ότου φτάσουν σε τελικά στάδια. Με αυτό θέλω να τονίσω το πόσο σημαντικός είναι ο προληπτικός οφθαλμολογικός έλεγχος, ο οποίος, δυστυχώς, δεν υπάρχει στην ιατρική ρουτίνα των Ελλήνων. Συνήθως φτάνουμε στον οφθαλμίατρο όταν αντιμετωπίσουμε κάποια σοβαρή ενόχληση ή όταν η όρασή μας έχει μειωθεί σημαντικά.
Ένα ακόμη φαινόμενο που παρατηρείται είναι πως, για οποιοδήποτε ενόχληση στα μάτια μας, οδηγούμαστε πρώτα στο φαρμακείο με σκοπό να προμηθευτούμε ένα τυχαίο κολλύριο, πιστεύοντας πως έτσι θα αντιμετωπίσουμε το πρόβλημά μας. Αυτή είναι μία λανθασμένη αντιμετώπιση. Τα μάτια κάθε ανθρώπου είναι μοναδικά και χρειάζονται μοναδική αντιμετώπιση, που μόνο ο οφθαλμίατρός μας γνωρίζει.
Ποια είναι τα συνηθέστερα οφθαλμολογικά προβλήματα, τα οποία καλείστε να αντιμετωπίσετε στο ιατρείο;
Θα έλεγα πως τα προβλήματα που αντιμετωπίζουμε στο ιατρείο διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία του ασθενή, καθώς και με την εκάστοτε εποχή του χρόνου.
Εξαιτίας της «γήρανσης» του ελληνικού πληθυσμού, έχουμε μεγάλη αύξηση σε περιστατικά καταρράκτη και ηλικιακής εκφύλισης της ωχράς κηλίδος, παθήσεις που αφορούν συνήθως ηλικίες άνω των εξήντα. Σε νεότερα άτομα συναντάμε πλέον αρκετά συχνά ασθενείς με συμπτώματα κοπιωπίας, δηλαδή οφθαλμικής κόπωσης, καθώς και ξηροφθαλμίας, ως αποτέλεσμα της όλο και αυξανόμενης χρήσης της κοντινής όρασης σε οθόνες.
Ένα άλλο συχνό πρόβλημα που αφορά κυρίως στους νέους ανθρώπους είναι οι μολύνσεις από λανθασμένη χρήση φακών επαφής. Η καταφυγή των χρηστών σε φτηνές αγορές φακών επαφής μέσω διαδικτύου, χωρίς να προηγηθεί οφθαλμολογική εξέταση και χωρίς καμία καθοδήγηση για τη σωστή χρήση τους, μπορεί να οδηγήσει σε ολέθριες συνέπειες για την υγεία των ματιών.
Ανάλογα με την εποχή του χρόνου, προκύπτουν προβλήματα που αφορούν εποχικές αλλεργίες, όπως αλλεργική επιπεφυκίτιδα, η οποία εμφανίζεται κυρίως τους μήνες της άνοιξης και του καλοκαιριού, και ευδοκιμεί στη χώρα μας λόγω του κλιματολογικού της προφίλ. Κατά τη φθινοπωρινή και χειμερινή περίοδο, μεγάλο μέρος του πληθυσμού πάσχει από ιογενείς οφθαλμικές μολύνσεις, οι οποίες απαιτούν ιδιαίτερη φροντίδα και αντιμετώπιση.
Αναφέρατε προηγουμένως την αυξανόμενη κοντινή όραση στις οθόνες. Πόσο ο σύγχρονος ψηφιακός τρόπος ζωής μας συμβάλλει στην εμφάνιση οφθαλμολογικών προβλημάτων; Παρατηρούνται σήμερα παθήσεις που, ενδεχομένως, να εμφανίζονταν σε μικρότερο βαθμό παλαιότερα;
Ο σύγχρονος ψηφιακός τρόπος ζωής έχει αλλάξει τις συνθήκες της καθημερινότητάς μας, γεγονός που επηρεάζει την υγεία των ματιών μας, αλλά και την υγεία μας γενικότερα. Αυτός, λοιπόν, ο τρόπος ζωής απαιτεί την πολύωρη ενασχόλησή μας με οθόνες υπολογιστών και κινητών τηλεφώνων, αναγκάζοντας τα μάτια μας να βρίσκονται συνεχώς σε μία κατάσταση κοντινής προσήλωσης.
Όπως μία φωτογραφική μηχανή χρησιμοποιεί μία σειρά μηχανισμών προκειμένου να μπορεί να εστιάσει σε κοντινά αντικείμενα, έτσι και τα μάτια μας καταβάλλουν υπερπροσπάθεια για να μεταφέρουν μία ευκρινή εικόνα στον εγκέφαλο. Αυτή η πολύωρη υπερπροσπάθεια δημιουργεί εξάντληση στους οφθαλμούς, με αποτέλεσμα να πάσχουμε συχνά από αδυναμία εστίασης, οφθαλμικό πόνο και πονοκέφαλο.
Στα προβλήματα αυτά έρχεται να προστεθεί και η ξηροφθαλμία, η οποία επιδεινώνεται από τη συνεχή προσήλωση και τη μείωση των βλεφαρισμών μπροστά σε οθόνες.
Θα πρέπει, επίσης, να λάβουμε υπ’ όψιν και τα προβλήματα που δημιουργούνται στην υγεία μας γενικότερα από την καθιστική ζωή που επιβάλλει η ψηφιακή εποχή, καθώς και από την κακή στάση του σώματος.
Και τι γίνεται με τα παιδιά, τα οποία είναι μονίμως μπροστά από μία οθόνη; Ποια είναι τα κυριότερα οφθαλμολογικά προβλήματα που παρουσιάζουν και ποια τα σημάδια που θα πρέπει να «διαβάσουν» οι γονείς, ώστε να τα φέρουν στον οφθαλμίατρο;
Το πιο συχνό πρόβλημα που συναντάμε στα μάτια των παιδιών είναι οι διαθλαστικές ανωμαλίες. Η αυξανόμενη χρήση των οθονών από τις μικρές ηλικίες, έχει καταστήσει τη μυωπία πλέον «πανδημία», με τα ποσοστά της να αυξάνονται συνεχώς.
Κατ΄ αρχήν, οι γονείς θα πρέπει να φέρουν τα παιδιά στον οφθαλμίατρο πριν φτάσουν να διαβάσουν κάποιο σύμπτωμα. Ο οφθαλμολογικός έλεγχος θα πρέπει να γίνεται ήδη μέσα στο πρώτο έτος της ζωής τους, έπειτα στην προσχολική ηλικία, και μετά το πέμπτο έτος, ετησίως. Δυστυχώς, πολλοί γονείς αγνοούν την αναγκαιότητα της οφθαλμολογικής εξέτασης των παιδιών, με αποτέλεσμα να μένουν αδιάγνωστα προβλήματα που μπορούν να τους ακολουθήσουν για όλη τους τη ζωή, ενώ θα μπορούσαν πολύ εύκολα να αποφευχθούν.
Παρόλα αυτά, υπάρχουν απλοί τρόποι με τους οποίους μπορούμε να ελέγξουμε την όραση των παιδιών μας. Ένα παιδί, το οποίο έρχεται πολύ μπροστά στην τηλεόραση, θα πρέπει να μας κάνει να υποψιαστούμε. Επίσης, η γρήγορη κόπωση του παιδιού στην κοντινή όραση, όπως το διάβασμα, είναι μία ένδειξη ότι κάτι μπορεί να συμβαίνει. Εάν παρατηρήσουμε πως το παιδί μας «στρίβει» ή «γέρνει» το κεφάλι προκειμένου να εστιάσει, ή ακόμα αν αντιληφθούμε πως κάποιο από τα δύο μάτια «φεύγει», πρέπει να οδηγηθούμε στον οφθαλμίατρο. Ένα απλό, αλλά χρήσιμο, τεστ που μπορούμε να κάνουμε για να ελέγξουμε τη λειτουργικότητα των ματιών του παιδιού μας είναι να κλείσουμε κάθε μάτι χωριστά την ώρα που προσηλώνεται κάπου, για παράδειγμα στην τηλεόραση, και να παρατηρήσουμε τις αντιδράσεις του ή να μας πει αν βλέπει κάποια διαφορά στη όραση μεταξύ των δύο ματιών, εφόσον βρίσκεται σε ηλικία που μπορεί να επικοινωνήσει.
Πέρα από τις οθόνες, υπάρχουν και περιβαλλοντικοί παράγοντες που μπορεί να επηρεάζουν την υγεία των ματιών;
Η υγεία των ματιών μας επηρεάζεται άμεσα από περιβαλλοντικούς παράγοντες. Ζούμε σε μία χώρα, στην οποία επικρατεί έντονη ηλιοφάνεια. Η έκθεση στον ήλιο έχει αποδειχθεί ότι συμβάλλει στην εμφάνιση ή στην επιτάχυνση οφθαλμολογικών παθήσεων, όπως ο καταρράκτης και η ηλικιακή εκφύλιση ωχράς κηλίδος, καθώς και σε μορφές καρκίνου των ματιών και των βλεφάρων.
Η δε επαφή μας με αλλεργιογόνους παράγοντες, οι οποίοι είναι αυξημένοι στα αστικά κέντρα, είναι πιθανό να δημιουργήσει αλλεργικές αντιδράσεις με δυσάρεστα συμπτώματα. Ο χρόνιος κνησμός και το «τρίψιμο» των ματιών σε αλλεργικές αντιδράσεις μπορεί, με τη σειρά του, να πυροδοτήσει περαιτέρω προβλήματα.
Ένας άλλος παράγοντας που επηρεάζει την οφθαλμική μας υγεία είναι η διατροφή. H καλή λειτουργία των ματιών μας εξαρτάται από την παρουσία βιταμινών, ω-3 λιπαρών και αντιοξειδωτικών ουσιών, οι οποίες βρίσκονται κυρίως σε φρούτα, λαχανικά, ψάρια, καρότα και ξηρούς καρπούς. Καταλαβαίνουμε, λοιπόν, πόσο σημαντική είναι μία ισορροπημένη διατροφή.
Από την εξέταση στον οφθαλµίατρο, µπορούµε να διαγνώσουµε παθήσεις που αφορούν και την υγεία µας γενικότερα, όπως ο σακχαρώδης διαβήτης, η αρτηριακή υπέρταση, θυρεοειδοπάθειες και αυτοάνοσα νοσήµατα.
Το φετινό θέμα της Παγκόσμιας Ημέρας Όρασης είναι «Φροντίδα των Ματιών στην Εργασία». Κι ενώ συνήθως αποδίδουμε τα προβλήματα όρασης στις οθόνες των υπολογιστών, αυτές δεν αποτελούν τον μόνο παράγοντα κινδύνου. Ποιες κατηγορίες εργαζομένων είναι εκείνες που εμφανίζουν συχνότερα οφθαλμολογικά προβλήματα;
Είναι πολύ σημαντικό να φροντίζουμε τα μάτια μας κατά τη διάρκεια της εργασίας, αφού εκεί βρίσκονται συνήθως και οι μεγαλύτερες προκλήσεις γι’ αυτά. Το άγχος της αποδοτικότητάς μας στη δουλειά, μας κάνει να αγνοούμε τις ανάγκες του σώματός μας και, κατ’ επέκταση, των ματιών μας.
Η μεταστροφή της φύσης της εργασίας και η προσαρμογή της στην ψηφιακή εποχή έχει επιβάλει την αποκλειστική χρήση υπολογιστών σε αυτήν με δυσάρεστες συνέπειες για τα μάτια μας, όπως προαναφέραμε.
Υπάρχουν, όμως, επαγγέλματα με πιο άμεσους κινδύνους: Οι χειρωνακτικές εργασίες ενέχουν πολλούς κινδύνους για τραυματισμούς ή είσοδο ξένων σωμάτων στους οφθαλμούς. Για τον λόγο αυτό, θα πρέπει να λαμβάνονται τα κατάλληλα μέτρα, όπως εξασφάλιση ενός ασφαλούς περιβάλλοντος και χρήση προστατευτικών μασκών, προκειμένου να αποφευχθούν τέτοια φαινόμενα.
Επίσης, εργαζόμενοι που ασχολούνται με χημικές ουσίες δυνητικά βλαβερές για τα μάτια, πρέπει να λαμβάνουν μέτρα προστασίας, διότι είναι αυξημένος ο κίνδυνος για χημικά οφθαλμολογικά εγκαύματα.
Τέλος, στα άτομα των οποίων η εργασία συνοδεύεται από συνεχή έκθεση στον ήλιο, επιβάλλεται η χρήση καλής ποιότητας γυαλιών ηλίου.
Ο τακτικός οφθαλμολογικός έλεγχος μπορεί να αποδειχθεί σωτήριος, βοηθώντας μας να προλάβουμε την εμφάνιση κάποιας πάθησης ή να την ανακαλύψουμε στην αρχή της. Κάθε πότε θα προτείνατε να γίνεται αυτός ο έλεγχος, ανάλογα με την ηλικία, αλλά και την κατάσταση της υγείας των ματιών ενός ατόμου;
Όπως αναφέραμε, είναι πολύ σημαντικό να προλαμβάνουμε τις παθήσεις των ματιών, παρά να τις αντιμετωπίζουμε. Είναι ενδιαφέρον πως, από την εξέταση στον οφθαλμίατρο, μπορούμε να διαγνώσουμε παθήσεις που αφορούν όχι μόνο τα μάτια μας, αλλά και την υγεία μας γενικότερα, όπως ο σακχαρώδης διαβήτης, η αρτηριακή υπέρταση, θυρεοειδοπάθειες και αυτοάνοσα νοσήματα.
Ανάλογα με την κατάσταση της υγείας των ματιών μας και την ενδεχόμενη ύπαρξη κάποιου προβλήματος, ο οφθαλμίατρός μας θα μας ορίσει ένα χρονικό πλάνο παρακολούθησης.
Ιδανικά, ο τυπικός οφθαλμολογικός έλεγχος θα πρέπει να γίνεται κάθε χρόνο και θα πρέπει να περιλαμβάνει όχι μόνο τον οπτομετρικό έλεγχο (την εξέταση, δηλαδή, των διαθλαστικών σφαλμάτων), αλλά και τη γενική εξέταση των ματιών μας. Ιδιαίτερες κατηγορίες ασθενών αποτελούν τα παιδιά, στα οποία έχουμε ήδη αναφερθεί, και οι ηλικιωμένοι, οι οποίοι είναι πιο επιρρεπείς σε οφθαλμολογικές παθήσεις.
Πώς μπορούμε να ενισχύσουμε την υγεία των ματιών μας; Δώστε μας κάποιες βασικές συμβουλές που θα μπορούσαμε να εφαρμόσουμε σε επίπεδο πρόληψης.
Η πρόληψη της υγείας μας επιτυγχάνεται πρωτίστως από την έγκαιρη επίσκεψη στον γιατρό, αλλά και από τις δικές μας ενέργειες. Για τα άτομα που εκτίθενται σε υψηλούς παράγοντες κινδύνου είναι απαραίτητη η λήψη μέτρων, όπως αναφέραμε. Θεωρώ απαραίτητη τη χρήση γυαλιών ηλίου καλής ποιότητας, ακόμα και τις ημέρες περιορισμένης ηλιοφάνειας.
Οι χρήστες που κάνουν πολύωρη χρήση οθονών είναι σημαντικό να κάνουν τακτικά διαλείμματα. Ο «κανόνας των 20» είναι ένας απλός μνημονικός κανόνας: κάθε 20 λεπτά, κοιτάζω για 20 δευτερόλεπτα 20 μέτρα μακριά.
Επίσης, φροντίζουμε να τρεφόμαστε σωστά, ακολουθώντας διατροφή πλούσια σε βιταμίνες. Τα μάτια μας είναι ένα από τα πιο θαυμαστά όργανα του ανθρώπινου σώματος και απαιτούν ιδιαίτερη φροντίδα. Προσέχουμε τα μάτια μας, σαν τα μάτια μας!