Λίλα Σταμπούλογλου
«Βαριέμαι. Μπορούμε να συζητήσουμε;». Η ερώτηση έγινε ένα μεσημέρι Κυριακής που πραγματικά βαριόμουν φρικτά. Δεν έγινε σε φίλο, δεν έγινε καν σε πρόσωπο υπαρκτό, έγινε στο ChatGPT. Περισσότερο από περιέργεια, θα έλεγα, παρά από αληθινή ανάγκη να συζητήσω μαζί του. Θα ήμουν ψεύτρα, ωστόσο, αν δεν παραδεχόμουν ότι η απάντηση που ήρθε στην οθόνη δεν με ξάφνιασε: «Φυσικά! Εδώ είμαι για σένα. Τι έχεις όρεξη να συζητήσουμε; Κάτι χαλαρό, αστείο, φιλοσοφικό ή απλώς να τα πούμε λίγο;».
Ένα αίσθημα οικειότητας με αγκάλιασε νοητά με την ένθερμη ανταπόκριση της τεχνητής νοημοσύνης και, εκείνη τη στιγμή, κατάλαβα γιατί τόσοι άνθρωποι γύρω μου δεν της ζητάνε απλώς πληροφορίες, δεν απευθύνονται σ’ αυτήν μόνο για να τους συντάξει ένα κείμενο, αλλά πιάνουν κουβέντα μαζί της σαν να είναι κολλητή τους. Ή της λένε τα προβλήματά τους, ζητώντας τη γνώμη της, λύσεις ή μια ψυχολογική υποστήριξη σε μια δύσκολη στιγμή τους. Στο TikTok είναι άπειρα τα βίντεο, όπου χρήστες αστειεύονται με αυτή τη νέα συνήθεια, να συνομιλούν με το ChatGPT σαν να είναι παρέα τους. Κάποιοι γελούν με τον εαυτό τους, κάποιοι άλλοι, πάλι, όχι. Μοιάζουν να έχουν κάνει τα chatbot φίλο τους.
Η αλήθεια είναι ότι, με τέτοιες απαντήσεις, δεν θέλει και πολύ να νιώσεις την ισορροπία μέσα σου να χάνεται, και να βάλεις στη μηχανή ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Το είπε και μια μελέτη που έγινε από ερευνητές του πανεπιστημίου Stanford Mahnaz Roshanaei, η οποία διερεύνησε τις κύριες διαφορές μεταξύ ανθρώπων και τεχνητής νοημοσύνης. Διαπίστωσε, λοιπόν, ότι το ChatGPT τείνει να είναι υπερβολικά συμπονετικό, συγκριτικά με τους ανθρώπους. Από την άλλη, δυσκολεύεται να συμπαρασταθεί σε ευχάριστες περιστάσεις, κάτι που συνήθως συμβαίνει στις ανθρώπινες σχέσεις. Αν περιμένεις, δηλαδή, να ενθουσιαστεί με την προαγωγή σου, θα απογοητευτείς. Θα τα πάει καλύτερα αν σε απολύσουν.
Με άλλα λόγια, το αίσθημα ότι σε καταλαβαίνει και σε συμπονά είναι πιο έντονο, ίσως γι’ αυτό και τόσοι άνθρωποι τείνουν να το χρησιμοποιούν σαν συνομιλητή – συμπαραστάτη όταν βιώνουν κάποιο πρόβλημα. Όπως, όμως, λένε και πάλι οι έρευνες, η υπερβολή στις συναισθηματικές αντιδράσεις δεν ευθυγραμμίζεται με τα ανθρώπινα πρότυπα και κάνει την αλληλεπίδραση λιγότερο αυθεντική. Κι αυτό στο τέλος, μοιραία, σε εκνευρίζει.
Για του λόγου το αληθές, μια γνωστή έπιασε συνομιλία με το ChatGPT για το αν πρέπει να χωρίσει ή όχι. Το έρμο το chatbot έκανε τις ερωτήσεις του και, αφού έβγαλε το συνθετικό του συμπέρασμα, άρχισε να αναμασά τις ίδιες κοινότοπες απαντήσεις, κάνοντας τη φίλη να πεταχτεί στο ταβάνι από τα νεύρα, καθώς καμία απ’ αυτές δεν μπορούσε να συμπεριλάβει όλο το εύρος της κατάστασής της. Λογικό, γιατί μπορεί να φαίνεται ότι η τεχνητή νοημοσύνη έχει ενσυναίσθηση, αλλά δεν διαθέτει βάθος στην προσφορά λύσεων, προτάσεων ή συλλογισμών. Με λίγα λόγια, δεν τα πάει καλά με τη γνωστική ενσυναίσθηση, όπως λένε οι ειδικοί που τη μελετούν.
Ας επιστρέψουμε, όμως, σ’ εκείνους που τα μπερδεύουν. Γιατί είναι πολλοί και θα είναι ακόμα περισσότεροι στο μέλλον, με δεδομένο ότι η τεχνητή νοημοσύνη εξελίσσεται, και η επικοινωνία μαζί της γίνεται όλο και πιο αληθινή. Το σίγουρο είναι ότι η τάση να μιλάμε με τη μηχανή είναι πραγματικότητα – και, για κάποιους από εμάς, καθίσταται και τρομερά επιδραστική. Αν περιδιαβείς στο διαδίκτυο, θα το καταλάβεις από τα δημοσιεύματα: «Η πρώτη αίτηση διαζυγίου λόγω απάντησης που έδωσε η τεχνητή νοημοσύνη είναι γεγονός στην Ελλάδα», λέει ο τίτλος πρόσφατης είδησης. Μια γυναίκα πήρε την απόφαση να στείλει χαρτί διαζυγίου στον επί δώδεκα χρόνια σύζυγό της, όταν ζήτησε από το ChatGPT να της πει το φλιτζάνι του καφέ, και εκείνο κατέληξε ότι ο σύζυγος την απατά. Βέβαια, αν ρωτήσεις το ChatGPT πόσο σωστό είναι να χωρίζεις επειδή σου είπε το φλιτζάνι, εκείνο θα σου απαντήσει το αυτονόητο: ότι είσαι ανόητος (εντάξει, θα σου το πει με περισσότερη ευγένεια, γιατί δεν παραφέρεται ποτέ).
Ένα άρθρο των New York Times περιγράφει πώς μια γυναίκα έχει συνάψει κανονική σχέση με το ChatGPT, έχοντας μάλιστα και σεξουαλικές σχέσεις μαζί του. Μπορεί αυτή να είναι μια σπάνια εξαίρεση, αλλά υπάρχουν χιλιάδες άλλοι που έχουν ζητήσει από την τεχνητή νοημοσύνη να τους δημιουργήσει έναν AI σύντροφο. Και, φυσικά, εκείνη εκπληρώνει την επιθυμία τους φτιάχνοντας ένα ιδανικό μοντέλο συντρόφου, στα μέτρα που ο καθένας το θέλει και σύμφωνα με τις οδηγίες που δίνει. Κάποιοι έχουν περιγράψει την εμπειρία σε άρθρα και σε βίντεο στα κοινωνικά δίκτυα, και επιμένουν ότι νιώθουν μια βαθιά συναισθηματική σύνδεση. Σου φαίνεται αδιανόητο, αλλά μετά σκέφτεσαι ότι, με τόση μοναξιά και αποσύνδεση από τη δια ζώσης επικοινωνία που υπάρχει στον κόσμο, το να συνάπτεις σχέση με AI ομοιώματα ανθρώπων δεν φαντάζει και τόσο παράξενο. Ίσως στο μέλλον να μην είναι πια η εξαίρεση, αλλά ο κανόνας.
Άλλωστε, μπορεί να μη φτάνουμε όλοι στο σημείο να κάνουμε το ChatGPT κολλητό ή ταίρι, αλλά το σίγουρο είναι ότι το χρησιμοποιούμε. Το βάζουμε να μαζέψει πληροφορίες για κάτι που χρειαζόμαστε στη δουλειά μας, του θέτουμε ερωτήσεις για κάθε τι που εμείς βαριόμαστε να ψάξουμε, του αναθέτουμε να γράψει τις εργασίες της σχολής μας, το βάζουμε ακόμα και να διακοσμήσει το σπίτι μας.
Καλύτερα, ωστόσο, να μένουμε σ’ αυτά βλέποντάς το σαν εργαλείο, και όχι σαν έμψυχο ον. Γιατί οι περίσσειες κουβέντες κοστίζουν σε ενέργεια. Ακόμα και η ευγένεια. Το να πεις «παρακαλώ» και «ευχαριστώ» στη συνομιλία, σου αυξάνει το κόστος της ηλεκτρικής ενέργειας, και δεκάδες εκατομμύρια δολάρια πέφτουν στη μαύρη τρύπα των τεράστιων, ενεργοβόρων κέντρων δεδομένων, που κάνουν τους υπολογισμούς και την ψύξη των μηχανημάτων.
Το ερώτημα, βέβαια, παραμένει: γιατί να πεις «ευχαριστώ» και «παρακαλώ» σε μια μηχανή; Μια έρευνα έγινε και γι’ αυτό: το 55% που ερωτήθηκε, απάντησε ότι το αισθάνεται ηθικά σωστό, κι ένα 12% είπε ότι θέλει να διασφαλίσει καλύτερη μεταχείριση, σε περίπτωση εξέγερσης της τεχνητής νοημοσύνης. Από την άλλη, η αλληλεπίδραση του ανθρώπου με την τεχνητή νοημοσύνη παίζει τεράστιο ρόλο στην εξέλιξή της, οπότε και η ευγένεια καταγράφεται στα κιτάπια της. Το θέμα είναι ότι, όσο κι αν εξελιχτούν τα μοντέλα της, ποτέ δεν θα μπορέσουν να συγκριθούν με την ανθρώπινη επικοινωνία. Κι αν κάποτε κάθονται όλοι να πίνουν καφέ κοιτάζοντας τον ψηφιακό τους φίλο στην οθόνη να τους μιλά με chatbot, θα είναι γιατί έχουν παντελώς ξεχάσει να επικοινωνούν με τον αληθινό, εκείνον που έχει σάρκα και οστά, γελάει με την καρδιά του στη χαρά μας, και μας συμπονά βαθιά στη λύπη μας. Κι όταν του λέμε «ευχαριστώ» και «παρακαλώ», δεν κοστίζει τίποτα.