Λίλα Σταμπούλογλου
«Ο γάμος τους θα γίνει στην Πάρο». Η φράση βγήκε από το στόμα της Ε. με τρόμο. Θα έπρεπε να χαίρεται γιατί παντρεύεται μια καλή της φίλη, αλλά εκείνη δεν μπορούσε ούτε να χαμογελάσει. Βασικά, ήταν έξαλλη. «Πώς θα πάμε στην Πάρο; Δεν μας σκέφτηκαν;», είπε με τον θυμό να έχει σχηματίσει μια ωραιότατη ρυτίδα στο μεσόφρυο της, η οποία έγινε πιο βαθιά μόλις μπήκε για να βρει εισιτήρια και κατάλυμα διαμονής. Όλα στα ύψη, φυσικά, λόγω σεζόν. Περιττό να πω ότι η παρέα σ’ αυτόν τον γάμο χωρίστηκε στα δύο: σ’ εκείνους που άντεχαν να κάνουν το ταξίδι, και σ’ εκείνους που είδαν τον γάμο από τις γαμήλιες φωτογραφίες.
Δεν είναι η πρώτη φορά που το οικονομικό χωρίζει στα δύο μια παρέα. Η υφήλιος βουίζει από συζητήσεις φίλων για το πού θα πάνε διακοπές, πού θα βγούνε το βράδυ και πώς θα διασκεδάσουν, και ένα αόρατο μάτι από πάνω βλέπει το πορτοφόλι του καθενός να καθορίζει την απόφασή του για το αν θα ακολουθήσει και πόσο.
Αν βρεθείς να έχεις φίλους πιο άνετους οικονομικά από εσένα, την έβαψες. Θα κανονίζουν στο ακριβό εστιατόριο, στο οποίο για να πας θα σκέφτεσαι όλη τη βδομάδα από πού να κόψεις· θα θέλουν να πιουν ένα ακόμα κοκτέιλ, ενώ εσύ θα κάθεσαι με το άδειο ποτήρι σου περιμένοντας τη λήξη της εξόδου· θα σου πούνε «πάμε το σ/κ στο Ναύπλιο» και θα ψάχνεις δικαιολογία για να αρνηθείς.
Τι θα γίνει τελικά; Μάλλον σταδιακά θα αποκοπείς από την παρέα, αφού δεν μπορείς να ακολουθήσεις το πλάνο της. Ή θα ακολουθείς, αλλά θα νιώθεις σαν φτωχός συγγενής, άβολα και αμήχανα για το πόσο θα σου πάει το κοστούμι.
Αυτή είναι μια σκληρή πραγματικότητα για πολύ κόσμο και πλέον έχει όνομα: Friendflation. Ένας όρος που συνδυάζει τη λέξη friend (φίλος) και το inflation (πληθωρισμός), και έρχεται να περιγράψει το κόστος της φιλίας που ο σύγχρονος άνθρωπος αρχίζει να το νιώθει σαν οικονομικό βάρος.
Κι αν υποθέσουμε ότι με τους κολλητούς μπορούμε να το συζητήσουμε και να βρούμε λύσεις (έτσι θα έπρεπε να συμβαίνει στην αληθινή φιλία), υπάρχει κι ένα δίκτυο λιγότερο κοντινών φίλων, στους οποίους δεν έχουμε το θάρρος να εκθέσουμε την οικονομική αλήθεια μας. Κι εδώ τα πράγματα είναι δύσκολα, καθώς διαπιστώνεις ότι η κοινωνική ζωή πια χτίζεται με χρήμα. Για να την έχεις, πρέπει να έχεις.
Δεν είναι μόνο οι έξοδοι που κοστίζουν και δεν συμφωνούν με τον προϋπολογισμό σου, ή ξεφεύγουν απ’ αυτόν, επειδή τα δύο ποτά γίνονται τέσσερα· είναι και τα παρελκόμενα της κοινωνικής ζωής. Πόσα δώρα χρειάζεται να αγοράζεις κάθε χρόνο για γνωστούς και φίλους; Σε πόσα πάρτι θα πάει το παιδί σου και σε πόσα τραπέζια θα πρέπει να παρευρεθείς με τον σύντροφο σου;
Δεν είναι μόνο το κόστος των δικών του συναναστροφών, στο οποίο καλείται κάποιος να ανταπεξέλθει, είναι και της οικογένειας. Μια μαμά μού έλεγε με θλίψη πώς η μη δυνατότητά της να κάνει πάρτι στα παιδιά της, επιδρά στη δική τους ενδοσχολική κοινωνικότητα: Δεν τα καλούν σε άλλα πάρτι. Γιατί η λογική «με κάλεσε, άρα θα τον καλέσω κι εγώ» κυριαρχεί παντού και γράφει και τις προσκλήσεις στο δημοτικό.
Είναι λυπηρό, αλλά ισχύει σε μεγάλο βαθμό, το ότι η κοινωνική ζωή έχει μετατραπεί σε πάρε-δώσε, σ’ ένα παιχνίδι με ανταλλάγματα. Σκεφτείτε μόνο τι λέμε όταν κάποιος μας καλεί σε τραπέζι. «Επιφυλάσσομαι», λέμε, που σημαίνει ότι οφείλουμε να του το ανταποδώσουμε, σύμφωνα μ’ έναν άγραφο νόμο που ορίζει ότι όλα στις ανθρώπινες σχέσεις και συναναστροφές μετριούνται. Με μια οικονομική μεζούρα φυσικά, τι άλλο;
Αν ψάξουμε τον ένοχο γι’ αυτή την κατάσταση, θα τον βρούμε στην αύξηση του κόστους ζωής που τα έχει κάνει όλα πιο ακριβά. Θα τον βρούμε, όμως, και στην πίεση των κοινωνικών μέσων, τα οποία δημιουργούν την αίσθηση ότι πρέπει να συμμετέχουμε σε συγκεκριμένες εμπειρίες για να μη μείνουμε πίσω. Στην επίδραση των τάσεων που βάζουν τις συναναστροφές σε κουτάκια και τον τρόπο διασκέδασης σε λίστες – στα «δέκα κοκτεϊλάδικα που πρέπει να πας» και στα «δέκα streetfood που πρέπει να δοκιμάσεις μετά το ποτό σου». Τον μεγαλύτερο ένοχο, όμως, θα τον βρούμε στην κουλτούρα κατανάλωσης της σύγχρονης κοινωνίας που έχει βάλει στην τροχιά της τα πάντα, ακόμα και την επικοινωνία, τη δομή των σχέσεων – τη φιλία…
Θαυμάζω τους ανθρώπους που συνειδητά γκρεμίζουν αυτή τη λογική, βγάζοντας από τη ζωή τους ό,τι οι περισσότεροι αποκαλούμε «κοινωνικές υποχρεώσεις». Το δώρο που θα κάνουν δεν θα το συνδέσουν απαραιτήτως με ονομαστικές γιορτές, γενέθλια και Χριστούγεννα. Θα το προσφέρουν σε ανύποπτες στιγμές, συνδέοντας το με συναισθήματα και δίνοντάς του μια βαθύτερη ουσία.
Πολύ χαίρομαι και εκείνους που εννοούν το «δώρο» αλλιώς. Το φτιάχνουν οι ίδιοι, δωρίζουν κάτι δικό τους και, γενικώς, δίνουν στο δώρο την προσωπική τους ετικέτα, και όχι εκείνη ενός μαγαζιού που μπήκαν για να διαλέξουν κάτι γρήγορα, απρόσωπα, επειδή έπρεπε κάτι να πάρουν.
Ακόμα περισσότερο θαυμάζω τις παρέες που έχουν βάλει κάτω το τέρας του friendflation και φτιάχνουν τη δική τους πραγματικότητα, με σχέσεις που δεν πολιορκούνται απ’ αυτό. Υπάρχουν ανάμεσα μας οι άνθρωποι που δεν αφήνουν τη συνήθη λογική της εποχής να ορίσει τις φιλίες τους. Βλέπεις ωραίες συνωμοσίες γύρω σου, βλέπεις φίλους που συνεννοούνται διαφορετικά κατανοώντας ο ένας τις δυνάμεις του άλλου, δημιουργώντας έτσι ένα πλαίσιο συνύπαρξης χωρίς τη φοβέρα του κόστους.
Βλέπεις, όμως, και το αντίθετο. Ανθρώπους που αποφεύγουν συναντήσεις για οικονομικούς λόγους, φοβούμενοι ότι θα θεωρηθούν τσιγκούνηδες ή αντικοινωνικοί. Φίλους που αποξενώνονται, που νιώθουν ανεπαρκείς ως φίλοι, επειδή ο τραπεζικός τους λογαριασμός δεν σηκώνει πολλά. Ανθρώπους που εξορίζονται από την παρέα όταν οι υπόλοιποι καταλαβαίνουν την αδυναμία τους να ακολουθήσουν, αλλά και ανθρώπους που εκμεταλλεύονται τον άνετο φίλο για να περνάνε και οι ίδιοι καλά.
Μια επανεκτίμηση των αξιών μας ίσως να ήταν μια καλή αρχή για να καταπολεμήσουμε το φαινόμενο του friendflation. Ίσως θα πρέπει να το δούμε αλλιώς και να βρούμε σε πιο ουσιαστικές στιγμές τη λύση: ένας περίπατος με τους φίλους, μια κουβέντα ή μια κοινή εμπειρία μπορεί να έχει μεγαλύτερη αξία από ένα πολυδάπανο event ή ένα βράδυ με πέντε ποτά.
Ας συμφωνήσουμε, όμως, ότι το friendflation είναι μια αντανάκλαση της εποχής μας: σε μια κοινωνία όπου οι εμπειρίες κοστολογούνται, η πρόκληση είναι να βρούμε τρόπους να καλλιεργούμε τις φιλίες μας χωρίς να μετράμε συνεχώς ευρώ.
Μπορούμε να το καταφέρουμε; Ιδού η απορία.