Λίλα Σταμπούλογλου
Υπάρχει κάτι σχεδόν ποιητικό στην ιδέα ότι ένας γιατρός μπορεί να σου συνταγογραφήσει μια βόλτα σε μουσείο, μια παράσταση χορού ή ένα εργαστήριο δημιουργικής γραφής. Όχι ως πολυτέλεια, αλλά ως μέρος μιας σοβαρής, οργανωμένης φροντίδας για την ψυχική υγεία. Αλλά η πολιτιστική συνταγογράφηση δεν είναι μια ρομαντική υπερβολή, είναι μια πρακτική που δοκιμάζεται εδώ και χρόνια σε άλλες χώρες και πλέον κάνει τα πρώτα της βήματα και στην Ελλάδα, επιχειρώντας να γεφυρώσει δύο κόσμους που συχνά λειτουργούν παράλληλα: την Υγεία και τον Πολιτισμό.
Η βασική ιδέα είναι απλή. Επαγγελματίες υγείας, συνήθως γιατροί πρωτοβάθμιας φροντίδας ή ψυχικής υγείας, παραπέμπουν ασθενείς σε πολιτιστικές δραστηριότητες. Αντί για, ή μαζί με, φαρμακευτική αγωγή, ο άνθρωπος καλείται να συμμετάσχει σε κάτι ζωντανό: μια ομάδα θεάτρου, ένα μάθημα μουσικής, μια περιήγηση σε αρχαιολογικό χώρο. Η λογική πίσω από αυτό είναι ότι η συμμετοχή στην Τέχνη και στον Πολιτισμό ενισχύει την κοινωνική σύνδεση, καλλιεργεί το αίσθημα νοήματος και λειτουργεί προστατευτικά για την ψυχική ισορροπία.
Στην Ελλάδα, το πιλοτικό πρόγραμμα πολιτιστικής συνταγογράφησης ξεκίνησε μέσα από μια συνεργασία του Υπουργείου Πολιτισμού με φορείς υγείας και κοινωνικής φροντίδας. Η εφαρμογή του είναι ακόμη περιορισμένη, αλλά η φιλοσοφία του είναι σαφής: δημιουργούνται δίκτυα μεταξύ δομών ψυχικής υγείας και πολιτιστικών οργανισμών, ώστε οι επαγγελματίες να μπορούν να παραπέμπουν ωφελούμενους σε συγκεκριμένες δράσεις. Αυτές οι δράσεις δεν είναι τυχαίες, έχουν σχεδιαστεί με γνώμονα την προσβασιμότητα και τη συμπερίληψη, απευθύνονται δηλαδή σε ανθρώπους που δεν θα πήγαιναν εύκολα μόνοι τους σε έναν τέτοιο χώρο.
Στο πλαίσιο του προγράμματος έχουν υλοποιηθεί εργαστήρια θεάτρου, εικαστικών, μουσικής και δημιουργικής απασχόλησης, συχνά με τη συμμετοχή καλλιτεχνών που έχουν εκπαιδευτεί να δουλεύουν με ευάλωτες ομάδες. Οι συμμετέχοντες μπορεί να είναι άτομα που βιώνουν μοναξιά, ηλικιωμένοι, άνθρωποι με αγχώδεις διαταραχές ή ακόμη και νέοι που βρίσκονται εκτός εκπαίδευσης και εργασίας. Σημαντικό στοιχείο είναι ότι η εμπειρία δεν αντιμετωπίζεται ως θεραπεία με τη στενή έννοια, αλλά ως μια διαδικασία ενδυνάμωσης: ο συμμετέχων δεν είναι ασθενής, αλλά ενεργό μέλος μιας ομάδας.
Παράλληλα, επιχειρείται η δημιουργία ενός μηχανισμού αξιολόγησης, ώστε να καταγραφεί αν και πώς αυτές οι παρεμβάσεις επηρεάζουν την ψυχική ευεξία. Αυτό είναι κρίσιμο γιατί, χωρίς δεδομένα, τέτοιες πρωτοβουλίες κινδυνεύουν να μείνουν στο επίπεδο της καλής πρόθεσης.
Οι πρώτες ενδείξεις, πάντως, είναι ενθαρρυντικές. Οι συμμετέχοντες αναφέρουν βελτίωση στη διάθεση, αίσθημα σύνδεσης και μείωση του άγχους.
Γκάρο Εσαγιάν: Συζητώντας με έναν ειδικό
Ο Γκάρο Εσαγιάν, ψυχίατρος – ψυχοθεραπευτής και ψυχαναλυτής, με έδρα την Κομοτηνή, ο οποίος δραστηριοποιείται έντονα στον τομέα των εξαρτήσεων, αναφέρει σχετικά: «Ξέρουμε ήδη από το 2019 ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας πήρε θέση, λέγοντας ότι η πολιτιστική συνταγογράφηση κάνει καλό στην υγεία γενικότερα – και τη σωματική και την ψυχική. Κάνει καλό στο ευ ζην. Δεν είναι κάτι καινούριο, το ξέραμε και διαισθητικά και εμπειρικά ότι η επαφή με την Τέχνη βοηθάει πάρα πολύ στην ψυχική υγεία. Επίσης, αυτό που ξέρουμε είναι ότι ενεργοποιούνται κάποιοι νευρωνικοί μηχανισμοί, για να μιλήσουμε λίγο και για τη μοριακή βιολογία του πράγματος, οι οποίοι οδηγούν στην έκκριση χημικών ουσιών που βοηθούν πάρα πολύ στο να αισθανθούμε καλύτερα».
Στην ερώτηση σε ποιες ψυχικές παθήσεις κάνει περισσότερο καλό η πολιτιστική συνταγογράφηση, ο Γκάρο Εσαγιάν απαντά: «Δεν έχουμε φτάσει εκεί. Προσωπικά θεωρώ ότι είναι πολύπλοκο αυτό το ζήτημα, δεν είναι εύκολο να καταλήξουμε σε ασφαλή συμπεράσματα. Στο ευρύτερο φάσμα των ψυχικών διαταραχών, όμως, από τις πιο ήπιες και τις πιο συχνές που είναι οι αγχώδεις διαταραχές, έως και τις σοβαρότερες μορφές ψυχικής ασθένειας, όπως η σχιζοφρένεια, ξέρουμε ότι κάνει καλό».
«Ειδικά για το τελευταίο, για τις σοβαρές ψυχικές διαταραχές και γενικότερα τις σχιζοφρενικές ψυχώσεις, ξέρουμε ότι εδώ και αρκετές δεκαετίες τα εργαστήρια δημιουργικής απασχόλησης βοηθούν τους ψυχικά πάσχοντες να έχουν μια καλύτερη κοινωνική επαφή και, μέσα από μια ατομική ή ομαδική δραστηριότητα, να αισθάνονται πιο δημιουργικοί και να νιώθουν καλύτερα. Δηλαδή, ουσιαστικά, αφυπνίζει το δημιουργικό κομμάτι της προσωπικότητας η επαφή με την Τέχνη, όπως την αντιλαμβάνεται ο καθένας».
Αν αυτό ακούγεται καινούργιο για τα ελληνικά δεδομένα, σε άλλες χώρες αποτελεί ήδη κομμάτι της καθημερινότητας. Στο Ηνωμένο Βασίλειο, η πολιτιστική συνταγογράφηση εφαρμόζεται συστηματικά μέσα από το σύστημα υγείας, με ειδικούς “link workers” που λειτουργούν ως γέφυρα ανάμεσα στον ασθενή και τις διαθέσιμες δραστηριότητες. Εκεί, ένας γιατρός μπορεί να παραπέμψει κάποιον σε μια λέσχη ανάγνωσης ή σε ένα πρόγραμμα κηπουρικής, με την ίδια φυσικότητα που θα πρότεινε φυσικοθεραπεία.
Στον Καναδά, γιατροί έχουν τη δυνατότητα να δίνουν συνταγές για επισκέψεις σε μουσεία, με δωρεάν ή μειωμένη είσοδο, αναγνωρίζοντας την αξία της επαφής με την Τέχνη ως μέσο ψυχικής αποφόρτισης.
Σκανδιναβικές χώρες έχουν επίσης επενδύσει σε παρόμοιες πρακτικές, ενσωματώνοντάς τες σε ευρύτερες πολιτικές πρόληψης.
Σε όλες αυτές τις περιπτώσεις, το κοινό στοιχείο είναι η αναγνώριση ότι η Υγεία δεν είναι μόνο βιολογική υπόθεση, αλλά και κοινωνική και πολιτισμική.
Κι εδώ ακριβώς βρίσκεται και η μεγαλύτερη πρόκληση για την Ελλάδα. Η πολιτιστική συνταγογράφηση είναι μια ενδιαφέρουσα και ελπιδοφόρα πρωτοβουλία που φέρνει στο προσκήνιο μια πιο ολιστική αντίληψη για την ψυχική υγεία. Αλλά δεν μπορούμε να την αντιμετωπίζουμε σαν λύση-κλειδί, όταν η βάση του συστήματος παρουσιάζει σοβαρά κενά.
Η πραγματικότητα είναι ότι οι υπηρεσίες ψυχικής υγείας στη χώρα παραμένουν υποστελεχωμένες. Η πρόσβαση σε δωρεάν ψυχολογική υποστήριξη δεν είναι δεδομένη για όλους, ενώ σε πολλές περιπτώσεις οι άνθρωποι καταφεύγουν σε ιδιωτικές λύσεις που δεν μπορούν να αντέξουν οικονομικά. Η ψυχιατρική περίθαλψη, επίσης, αντιμετωπίζει χρόνιες δυσκολίες, από ελλείψεις προσωπικού, μέχρι ανεπαρκείς δομές στην κοινότητα.
Ο Γκάρο Εσαγιάν σημειώνει: «Σαφέστατα υπολειπόμαστε σε σύγχρονες δομές ψυχικής υγείας. Μπορεί τα άσυλα να έκλεισαν, αλλά η ψυχιατρική περίθαλψη υπολείπεται. Υπάρχουν περιοχές στην Ελλάδα που δεν έχουν καν κέντρα ψυχικής υγείας ή ψυχιατρικές κλινικές στα Γενικά Νοσοκομεία. Έχουμε πολλά ζητήματα».
Ο ίδιος, ωστόσο, καταλήγει ότι τέτοιου είδους πρωτοβουλίες, όπως η πολιτιστική συνταγογράφηση, έχουν νόημα. Συμπληρώνει, μάλιστα, ότι αυτό μπορεί να γίνει και στην προσωπική σχέση ενός θεραπευτή με τον ασθενή του, στο πλαίσιο μιας ιδιωτικής ψυχιατρικής δραστηριότητας: «Έχεις έναν ασθενή, τον οποίο βλέπεις να έχει καλλιτεχνικές ευαισθησίες. Φαίνεται μέσα στην επικοινωνία ποιοι ασθενείς θα μπορούσαν να ευεργετηθούν από την Τέχνη. Ανάλογα με τις ευαισθησίες των ασθενών, δηλαδή, μπορεί να τους προτείνουμε να διαβάσουν ένα βιβλίο ή ένα ποίημα, ή να δούνε μια ταινία και μετά να το συζητήσουμε».
Τονίζει μάλιστα ότι, έτσι, τα πράγματα παίρνουν και μια θεσμική αξία. Επικυρώνεται ο θεραπευτικός τους χαρακτήρας. Γιατί είναι άλλο να πεις «Είδα μια ωραία θεατρική παράσταση, πήγαινε να τη δεις», και άλλο να τη συνταγογραφήσεις κιόλας. Έχει ένα τελετουργικό, το οποίο από μόνο του μπορεί να έχει και μια θεραπευτική επίδραση και να συμβάλει στον αποστιγματισμό, ειδικά των σοβαρών ψυχικών ασθενειών:
«Ακόμα και σήμερα υπάρχουν πολλές οικογένειες που ντρέπονται να μιλήσουν για το γεγονός ότι έχουν ένα μέλος τους που πάσχει από μια σοβαρή ψυχική διαταραχή. Όταν ο ασθενής θα πάει με το εισιτήριό του να μπει σε μια παράσταση ή σε μια καλλιτεχνική εκδήλωση, ακόμα και αν ο άλλος που το επικυρώνει δεν ξέρει τι ακριβώς είναι, ο ασθενής γνωρίζει πλέον ότι αυτό θεσμικά είναι αναγνωρίσιμο. Κατά τη γνώμη μου, είναι πολύ σημαντικό αυτό και για τον αποστιγματισμό της ασθένειας, της ψυχικής διαταραχής», αναφέρει ο κ. Εσαγιάν.
Η πολιτιστική συνταγογράφηση, προφανώς, δεν μπορεί να υποκαταστήσει τα βασικά. Είναι μια θετική πρωτοβουλία, όμως, την οποία πρέπει να δούμε ως μέρος ενός ευρύτερου οικοσυστήματος, που ξεκινά από την πρωτοβάθμια φροντίδα, περνά από τις δημόσιες δομές ψυχικής υγείας, και φτάνει μέχρι τον Πολιτισμό. Χωρίς αυτόν τον κορμό, οι καλύτερες ιδέες κινδυνεύουν να μείνουν αποσπασματικές.