Μαρία Λυσάνδρου
Τον Ρένο Χαραλαμπίδη τον συνάντησα ένα μεσημέρι στο Μαρούσι, απέναντι από τον «Εν Λευκώ 87,7», «ζεστό» ακόμα από την εκπομπή του που μόλις είχε τελειώσει. Εξέπεμπε εκείνη την ηρεμία του ανθρώπου που κάνει κάτι που αγαπάει πολύ, μου ήταν προφανές εξαρχής. «Μου επιτρέπεις να πω κάτι πριν ξεκινήσουμε; Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ραδιοφώνου, στις 13 Φεβρουαρίου, προς μεγάλη μου έκπληξη έχω διαπιστώσει ότι το ραδιόφωνο το 2026 είναι πιο παρόν στη ζωή μας από ποτέ!», είπε με το που πάτησα το record. «Θα έχει ενδιαφέρον η κουβέντα», σκέφτηκα. Δεν με διέψευσε.
«Πιο παρόν από ποτέ το ραδιόφωνο» στην εποχή της εικόνας; Υπό ποία έννοια;
Κατά έναν τρελό τρόπο, όσο το κυκλοφοριακό χάος αυξάνεται και οι άνθρωποι μένουν για ώρα μέσα στα αυτοκίνητά τους, όσο οι μεγαλουπόλεις γίνονται «δυσκίνητες», το ραδιόφωνο είναι εκεί! Το έχεις σκεφτεί ποτέ αυτό;
Επίσης, μέσα από την ψηφιακή επανάσταση, όλοι πια μπορούμε ν’ ακούσουμε ραδιόφωνο μέσα από το κινητό μας. Μέσα από το ίντερνετ, μπορώ πλέον ν’ ακούσω οποιοδήποτε ραδιόφωνο στον πλανήτη Γη. Στη δεκαετία του ’90, τον «Εν Λευκώ» μπορούσε να τον ακούσει μόνο ο νομός Αττικής· τώρα μπορεί να τον ακούσει όλος ο πλανήτης!
Αν σε ρωτήσει κανείς πόσο ραδιόφωνο ακούς, μπορεί να πεις «Δεν ακούω καθόλου». Κι όμως, κάνε ένα πείραμα στον εαυτό σου: μπαίνεις κάπου να ψωνίσεις, ακούς δύο λεπτά. Μπαίνεις το πρωί σ’ ένα τυροπιτάδικο να πάρεις μια ζαμπονοτυρόπιτα, ακούς δύο λεπτά.
Πρέπει να πούμε, επίσης, ότι τώρα ανθεί και το ραδιόφωνο λόγου – δεν λέει απλά τι ώρα είναι, τι καιρό κάνει και πού υπάρχει κίνηση. Είναι ένα είδος που η Ελλάδα τώρα αρχίζει να το ζει με επιτυχία.
Δεν προϋπήρχε, όμως, το είδος;
Πάντα το Πρώτο, το Δεύτερο και το Τρίτο Πρόγραμμα είχαν εκπομπές λόγου. Τώρα, και με μετρήσεις που είδα, αυτό το είδος πάει πάρα πολύ καλά.
Το «Εν Λευκώ 87,7», το οποίο είναι ένα sophisticated radio, ζει τώρα μεγάλες στιγμές δόξας και μεγάλες στιγμές ελευθερίας. Εγώ έχω φτάσει να απαγγέλλω ποίηση 10 η ώρα το πρωί, και να γίνεται ανάρπαστη!
Το ραδιόφωνο λόγου, όμως, σήμερα έχει να «ανταγωνιστεί» και τα podcasts, τα οποία γίνονται ολοένα και πιο δημοφιλή.
Τα podcast είναι ένα είδος Τέχνης. Αλλά δεν είναι ραδιόφωνο, είναι κάτι άλλο.
Ναι, αλλά είναι κάτι που επίσης μπορείς ν’ ακούσεις στο αυτοκίνητο, κολλημένος στην κίνηση…
Ασφαλώς! Τι δεν έχει, όμως, το podcast; Το «εδώ» και το «τώρα»!
Όταν με ακούς στο ραδιόφωνο, ξέρεις ότι σου μιλάει κάποιος τώρα – κι εγώ φροντίζω μέσα από την εκπομπή μου να εγγυώμαι στον ακροατή ότι είμαι εδώ: βάζω τον καιρό στη συζήτησή μας, σχολιάζω διάφορα… Ως Ρένος Χαραλαμπίδης του ραδιοφώνου, αυτό είναι το προσωπικό μου στοίχημα. Ενώ το podcast, το ηχογράφημα, το ακούς όποια ώρα θες, υπό οποιανδήποτε συνθήκη.
Είναι αυτή η διαφορά που έχει το live, το οποίο δεν θα πεθάνει ποτέ – όπως και το θέατρο. Το ραδιόφωνο είναι ολοζώντανο, είναι μια παρέα «εδώ και τώρα».
Το προηχογραφημένο δημιουργεί στον ακροατή μια μελαγχολία και μια απόσταση. Ωστόσο, μπορείς να το ακούσεις όποτε θες, όσες φορές θες, αλλά και να το κόψεις και να το ξαναπιάσεις από εκεί που τ’ άφησες. Ενώ το live απαιτεί μια συνέπεια από τον ακροατή.
Μια και μιλήσαμε για podcast, ας πούμε λίγο και για τα vidcast. Μεγάλο μέρος της γοητείας του ραδιοφώνου ήταν πάντα και…
…το αίνιγμα!
Ε, ναι! Αυτό που άκουγες άφηνε πολλά στη φαντασία. Τώρα πια, μπορείς να έχεις εικόνα και να παρακολουθήσεις μια συζήτηση σαν να είναι κανονική τηλεοπτική εκπομπή. Αυτό δεν διαλύει λίγο τη ραδιοφωνική «μαγεία»;
Η ερώτησή σου έχει και μια ανάποδη ερώτηση: Αν, το 2026, το κοινό μέσω της εικόνας έρχεται πιο κοντά σε κάποιον που ήταν θρύλος κάποτε, όπως οι σταρ του Χόλιγουντ της δεκαετίας του ’50. Σήμερα τον Μπραντ Πιτ νομίζεις ότι τον ξέρεις προσωπικά! Ενώ τον Γκρέγκορι Πεκ…;
Νομίζω ότι πλέον έχει αλλάξει η επικοινωνία του κοινού με οποιονδήποτε ακούει ή βλέπει. Η αγορά, πάντως, δείχνει ότι το κοινό πάει πιο κοντά σε εκείνον με τον οποίο νιώθει μεγαλύτερη οικειότητα.
Βέβαια, στο δικό μου πειραματικό μυαλό, εγώ θα ήθελα να χτίσω μια περσόνα απόστασης. Αλλά έχεις δίκιο σ’ αυτό που αναρωτιέσαι. Δεν έχω μια απάντηση να σου δώσω.
Εμένα, πάντως, με ικανοποιεί αυτό που λες. Διότι, ακούγοντάς σε, σκέφτομαι ότι ο κόσμος πια τα έχει δει όλα – κυριολεκτικά. Η τηλεόραση, οι διάφορες πλατφόρμες και το ίντερνετ δεν σου αφήνουν και πολλά περιθώρια για φαντασία, όπως παλιά. Και λέγοντας «παλιά», εννοώ πριν 20 χρόνια.
Είκοσι χρόνια είναι πολλά, Μαρία…
Επίσης: ξεχνάμε! Οπότε, ας το αφήσουμε το «παλιά», γιατί αυτό είχε και πολλά προβλήματα που μας διαφεύγουν. Εγώ, ας πούμε, θυμάμαι ότι το ’89 είχαμε μόνο δύο σταθμούς – τι μου λες τώρα…; Δηλαδή, ναι μεν κάποιοι ήταν «μυθικά πρόσωπα», αλλά δεν είχαμε και επιλογές. Όταν ήρθαν οι επιλογές, άρχισε να ξαναμοιράζεται η τράπουλα.
«Όχι υπερέκθεση»: συμφωνώ, το καταλαβαίνω και το κάνω. Απ’ την άλλη, σκέψου πόσο «μυθικά» ήταν και πρόσωπα της ζωής μας, που τα ξέραμε κι από κοντά…
Και, τελικά, μήπως μέσα από τα social media ο κάθε άνθρωπος χτίζει πια τον προσωπικό του μύθο; Αν θες, χτίσε τον προσωπικό σου μύθο! Θυμάσαι από πού είναι η φράση αυτή, ο «προσωπικός μύθος»; Είναι από ένα παλιό μυθιστόρημα του Πάολο Κοέλιο, τον «Αλχημιστή».
Μου λες ότι θα ήθελες να χτίσεις μια περσόνα απόστασης μέσα απ’ το ραδιόφωνο. Δεν μπορώ, λοιπόν, να μη ρωτήσω: είναι και λίγο ρόλος το να είσαι ραδιοφωνικός παραγωγός;
Θα μιλήσω πολύ προσωπικά και θα σου δώσω μια διφορούμενη απάντηση: νομίζω ότι ένα σημαντικό κομμάτι της επιτυχίας της εκπομπής μου είναι η εναλλαγή μου μεταξύ προσωπίδας και προσώπου. Ακόμα και σε μια ατάκα μου, ο μισός είμαι εγώ, και ο μισός είμαι άλλος, κρατώντας και ένα διφορούμενο κομμάτι, το οποίο είναι για μένα.
Κάνω μια νυχτερινή εκπομπή στα βάθη του πρωινού
Αυτό ισχύει και στη ζωή…;
Όχι. Κουράζομαι στη ζωή να φοράω προσωπεία. Και δεν έχω και κανένα πρακτικό λόγο για να το κάνω – έχω καταφέρει όλους τους στόχους μου, δεν χρειάζομαι κάτι, κάποιον ή κάποια. Δεν χρειάζεται να προσπαθώ μέσα από την τέχνη του πολέμου, όπου χρειάζονται αυτά τα προσωπεία, αυτές οι ασπίδες. Νιώθω βασιλιάς, όχι στρατιώτης!
Εκφωνητής – ακροατές: είναι και λίγο ερωτική αυτή η σχέση;
Είναι ψευτο-ερωτική. Είναι όπως το τάνγκο, το οποίο είναι ψευτο-ερωτικό. Δύο άνθρωποι, για τα τρία λεπτά που διαρκεί ο χορός, ζουν ένα μεγάλο έρωτα!
Είναι λίγο fast food φαντασίωση – το οποίο fast food, βέβαια, την κατάλληλη στιγμή έχει και μια γοητεία.
Μου το γειώνεις πολύ, όμως…
Όχι, καθόλου δεν σου το γειώνω! Είπα ότι και το fast food, σε κάποια στιγμή της ζωής, είναι γοητευτικό. Ας θυμηθούμε όλοι όταν γυρνάμε σπίτι νύχτα, έχοντας πιει τα ποτά μας, και σταματάμε για ένα «βρώμικο». Ε, εκείνη τη στιγμή, αυτό το «βρώμικο» είναι μαγικό… Εκείνη τη στιγμή, όμως!
Όλο αυτό είναι ψευτο-ερωτικό, ψευτο-φαντασιακό, αλλά πολύ γλυκό! Δεν είναι ένα υπέροχο κομμάτι τούρτας· είναι μια ωραία καραμέλα. Ας μη δίνουμε στα πράγματα βαρύτητα που δεν έχουν…
Θεωρείς ότι μπορεί οποιοσδήποτε να γίνει ραδιοφωνικός παραγωγός; Αν εγώ πάω τώρα και πω «είμαι δημοσιογράφος, μιλάω καλά, μιλάω σωστά», μπορώ να γίνω και ραδιοφωνική παραγωγός; Τι είναι αυτό που κάνει τον καλό εκφωνητή;
Ένα εκ γενετής χάρισμα επικοινωνίας. Είναι η ικανότητα που έχει ένας άνθρωπος, ακόμα κι αν καθίσει σε μια παρέα, να «ακούγεται» χωρίς κόπο από τον άλλον. Ενώ βλέπεις, σε άλλες περιπτώσεις, ανθρώπους σε μια παρέα να μιλάνε για ώρες και να μην μπορούν να επικοινωνήσουν τον πυρήνα αυτών που λένε.
Είναι ένα ειδικό επικοινωνιακό χάρισμα αυτό. Μπορεί να το είχαν κάποτε οι ραψωδοί. Δεν το έχουν οι ηθοποιοί απαραίτητα.
Μα γι’ αυτό και ρώτησα αν είναι ρόλος, τελικά…
Όχι, όχι! Ο ηθοποιός, όταν υποδύεται ένα ρόλο, έχει τα κείμενά του. Ο ομιλητής του ραδιοφώνου πρέπει να έχει τη ικανότητα να αντιλαμβάνεται σε ποιες δονήσεις συνδέεται η μέση ψυχή που τον ακούει.
Αν δεν ήξερα ότι κάνεις ραδιόφωνο και κάποιος μου έλεγε «Ξέρεις, ο Ρένος Χαραλαμπίδης κάνει ραδιοφωνική εκπομπή», θα ήμουν σίγουρη ότι την κάνεις βράδυ αργά. Αυτή είναι η αίσθησή μου. Κι όμως, εσύ την κάνεις πρωί!
Κάνω μια νυχτερινή εκπομπή στα βάθη του πρωινού!
Δηλαδή;
Δηλαδή: διεκδικώ την προσοχή του ακροατηρίου με τον τρόπο που την εξασφαλίζει εύκολα ο νυχτερινός εκφωνητής. Τη νύχτα πέφτουν οι παλμοί και, έτσι, ο ακροατής μπορεί να συγκεντρωθεί ευκολότερα σ’ αυτό που ακούει. Προσπαθώ, λοιπόν, αυτή την ατμόσφαιρα να τη διεκδικήσω το πρωί! Είναι ένα προσωπικό μου, καλλιτεχνικό, ραδιοφωνικό στοίχημα.
Μου είπες πριν ότι απαγγέλλεις ποίηση στην εκπομπή, κι αυτό έχει μεγάλη ανταπόκριση. Περίγραψέ μου λίγο την αντίδραση των ακροατών. Πες, ας πούμε, ένα από τα ωραιότερα μηνύματα που σου έχουν γράψει.
Δεν θα σου πω ένα μήνυμα, θα σου δώσω όμως το πλαίσιο: οι άνθρωποι σοκάρονται ακούγοντας το «Όσο μπορείς» του Καβάφη στις 10:30 το πρωί, εν μέσω ηλεκτρονικής pop!
Ε, αν ακούς «Κι αν δεν μπορείς να κάμεις την ζωή σου όπως την θέλεις, τούτο προσπάθησε τουλάχιστον… μην την εξευτελίζεις…» ενώ είσαι κολλημένος στην κίνηση και μέσα στο άγχος, αν μη τι άλλο, αυτό σε βάζει σε μια διαδικασία αυτοκριτικής! (γέλια)
Σωστό! (γέλια)
Δεν έχει υπάρξει ποτέ περίπτωση κάποιου που να διαμαρτυρηθεί! Το μείον είναι ότι δεν «το πιάνουν» όλο! Ίσως πρέπει να καταφύγω σε μικρότερα ποιήματα.
Και ξέρεις τι άλλο σκέφτηκα; Θα μπορούσα να επιλέξω 100 ποιήματα και να τα λέω περισσότερες από μία φορές μέσα στον χρόνο. Έτσι κι αλλιώς, τα τραγούδια δεν τα ακούς μόνο μια φορά – γιατί όχι και τα ποιήματα;
«Επανάληψη μήτηρ μαθήσεως», έτσι δεν λένε;
Μήτηρ μαθήσεως και μήτηρ Αισθήσεως…
Εκπαιδεύεσαι στο να μπορείς να εισπράττεις μια ηδονή αισθητηριακή μέσα από την επανάληψη. Έτσι μπαίνεις βαθιά σ’ αυτό.
Θα πάω και σε κάτι άλλο που ταιριάζει στην κουβέντα μας: στην ταινία σου «Νυχτερινός εκφωνητής». Είναι πρόσφατη, έτσι;
Βγήκε στις αίθουσες τον Ιούνιο του 2024, αλλά θα ξαναβγεί και φέτος στα σινεμά, στις 31 Μαΐου.
Εγώ την έχω δει στο ERTFLIX, όπου είναι διαθέσιμη αυτή την περίοδο.
Ξέρεις κάτι; Άλλο να τη δεις στην τηλεόραση, όσο μεγάλη οθόνη κι αν έχεις, κι άλλο σε ένα ωραίο καλοκαιρινό σινεμά…
Η ταινία είναι εμπνευσμένη από την ενασχόλησή σου με το ραδιόφωνο; Γιατί κάτι τέτοιο υποψιάστηκα.
Κι όμως, όχι! Εγώ άρχισα να γράφω πολλά χρόνια πριν. Το σενάριο γράφτηκε και χρηματοδοτήθηκε πολύ πριν ξεκινήσω ραδιόφωνο. Βέβαια, όταν ξεκίνησα γυρίσματα, μπήκε χορηγός και ο «Εν Λευκώ».
Όλο αυτό ήρθε κάπως μεταφυσικά!
Ο οµιλητής του ραδιοφώνου πρέπει να µπορεί να αντιλαµβάνεται σε ποιες δονήσεις συνδέεται η µέση ψυχή που τον ακούει
Το ότι στα γυρίσματα είχες ήδη αρχίσει το ραδιόφωνο, σ’ επηρέασε καθόλου στην αρχική σου σύλληψη;
Όχι, όχι… Διότι ο «Νυχτερινός εκφωνητής» είναι μια ταινία «σχεδόν πραγματική», είναι μια ταινία fiction. Εγώ έγραψα κινηματογραφικά για το ραδιόφωνο, δεν έγραψα «πραγματικά». Έτσι κι αλλιώς, η ταινία δεν μιλάει για το ραδιόφωνο – το ραδιόφωνο απλά εξυπηρετεί το αφήγημα.
Ο «Νυχτερινός εκφωνητής» είναι μια ταινία για την ωριμότητα· για το πώς ο άνθρωπος φτάνει στα 50 του και δεν νιώθει χαμένος, αλλά νικητής!
Εσύ πώς είσαι ως ακροατής; Πότε ακούς ραδιόφωνο, τι ακούς…;
Είμαι φανατικός ακροατής του Μενέλαου Καραμαγγιώλη, στο Τρίτο Πρόγραμμα. Υπάρχουν εκπομπές στο Τρίτο που τις ακούω από τα νεανικά μου χρόνια – εκπομπές λόγου, φιλοσοφίας…
Και, βέβαια, είναι και η μεγάλη μου σχέση με τον Κωνσταντίνο Τζούμα – άκουγα «Εν Λευκώ» από τότε που ξεκίνησε, πάνω από 25 χρόνια. Και το έφερε τόσο ωραία η ζωή, αλλά και η Αλεξάνδρα Δασκαλοπούλου… Είμαι δική της ανακάλυψη!
Μα στον «Εν Λευκώ» έχεις πάρει την ώρα του Κωνσταντίνου Τζούμα, έτσι δεν είναι…;
Ακριβώς! Κατά έναν αλλόκοτο τρόπο, πήρα την ώρα του… Κάθε μέρα 10:00 – 12:00!
Ε, αυτό τώρα δεν είναι και λίγο καρμικό;
Νομίζω ότι δεν με καλύπτει ο όρος «καρμικό». Θα έλεγα ότι αισθάνομαι περισσότερο «ομοαίματος»…
Για πες, λοιπόν, για το τέλος: Τι άλλο κάνεις αυτή την περίοδο;
Ξεκίνησα τώρα μια εκπομπή στο ONE channel, όπου παίρνω συνεντεύξεις. Η εκπομπή λέγεται «Με τον Ρένο» και θα προβάλλεται κάθε Δευτέρα στις 12 τα μεσάνυχτα.
Το έλεγα εγώ ότι είσαι νυχτερινός τύπος…. ορίστε! (γέλια)
Δικαιώθηκες! (γέλια)