Λίλα Σταμπούλογλου
Η Ιστορία καταφέρνει πάντα να γίνεται διαδικτυακό trend. Κάθε 25η Μαρτίου, η χώρα αλλάζει ταχύτητα. Σαν να πατάει ένα αόρατο κουμπί που γράφει «επετειακό περιεχόμενο». Σημαίες ξεδιπλώνονται σε μπαλκόνια και timelines, στρατιωτικές παρελάσεις μεταδίδονται σε live streaming, quotes με καλλιγραφικά γράμματα εμφανίζονται σε stories που θα εξαφανιστούν σε 24 ώρες. Μέσα σε αυτό το γνώριμο σκηνικό, η Ελληνική Επανάσταση του 1821 επιστρέφει. Όχι ως δύσκολο κεφάλαιο γεμάτο αντιφάσεις, αλλά ως εικόνα, ως σύνθημα και συγκίνηση, συμπυκνωμένη σε λίγα δευτερόλεπτα. Κι εδώ αναρωτιέσαι: όταν ένα ιστορικό γεγονός γίνεται εικόνα, σύνθημα και marketing, τι μένει τελικά από το ίδιο το γεγονός;
Ζούμε σε μια εποχή, όπου η πληροφορία ανταγωνίζεται τη διάρκεια της προσοχής μας. Αν κάτι δεν μπορεί να γίνει post, reel ή caption, μοιάζει σχεδόν αόρατο. Η Ιστορία δεν θα μπορούσε να μείνει εκτός αυτού του ρυθμού. Έτσι, η Επανάσταση μεταφράζεται σε οπτικά καθαρές στιγμές. Ήρωες με δραματικό βλέμμα, φράσεις με κεφαλαία γράμματα και slow motion σημαίες που κυματίζουν με μουσική υπόκρουση στους διαδικτυακούς μας τοίχους. Το 1821 γίνεται αισθητική και συναίσθημα. Ένα γαλανόλευκο φίλτρο που φοριέται για μία μέρα και μετά αποθηκεύεται στο αρχείο.
Αυτό δεν είναι απαραίτητα λάθος. Κάθε εποχή αφηγείται το παρελθόν της με τα εργαλεία που διαθέτει. Στον 19ο αιώνα, αφηγούνταν το παρελθόν με τα ποιήματα και τους πίνακες. Στον 20ό αιώνα, με τα σχολικά βιβλία και τα μνημεία. Στον 21ο, το αφηγούμαστε με τα social media και το branding.
Το πρόβλημα δεν ξεκινά από τη μορφή. Ξεκινά από την απλοποίηση, από τη στιγμή που η εικόνα αντικαθιστά τη σκέψη, και το σύνθημα παίρνει τη θέση της ανάλυσης.
Αν το δούμε ψύχραιμα, η Επανάσταση είναι ένα δυνατό brand. Έχει ξεκάθαρο μήνυμα που δεν είναι άλλο από την ελευθερία. Έχει αφήγηση με αρχή, μέση και τέλος, μια πλοκή ιδανική για ταινία: καταπίεση, εξέγερση, θυσία, λύτρωση. Έχει εμβληματικές μορφές, φράσεις που αντέχουν στον χρόνο και σύμβολα που αναγνωρίζονται ακαριαία. Είναι μια ιστορία που συγκινεί και ενώνει. Κανένα τμήμα marketing δεν θα έλεγε όχι σε ένα τόσο δυνατό concept.
Αλλά το brand, από τη φύση του, χρειάζεται καθαρότητα και απλό μήνυμα. Δεν αντέχει πολλές υποσημειώσεις. Και η Ιστορία είναι γεμάτη υποσημειώσεις. Η πραγματική επαναστατική διαδικασία δεν ήταν μια ευθύγραμμη πορεία ηρωισμού. Περιλάμβανε εσωτερικές συγκρούσεις, πολιτικές αντιπαραθέσεις, προσωπικές φιλοδοξίες και άπειρες κοινωνικές εντάσεις. Υπήρξαν εμφύλιες διαμάχες, στρατηγικά λάθη, στιγμές διχασμού, ένα χάος που δεν χωράει σε απλοποίηση, ούτε σε μια ανάρτηση. Γιατί τα γεγονότα δεν είναι τόσο «καθαρά» και δεν λειτουργούν το ίδιο καλά ως σύμβολα.
Στο σχολείο μάθαμε μια εκδοχή της Ιστορίας που είχε συγκεκριμένο στόχο, εκείνον που ήθελε να διαμορφώσει συλλογική ταυτότητα και να απαντήσει στο «ποιοι είμαστε». Η αφήγηση ήταν συνεκτική, σχεδόν κινηματογραφική. Και αυτό δεν είναι απαραίτητα αρνητικό. Οι κοινωνίες χρειάζονται κοινές ιστορίες για να σταθούν, και σημεία αναφοράς. Το ζήτημα είναι ότι σήμερα η αφήγηση δεν περιορίζεται στη σχολική αίθουσα. Κυκλοφορεί παντού. Σε καμπάνιες, σε branded περιεχόμενο, σε επετειακά events, σε limited editions προϊόντων. Το 1821 γίνεται στοιχείο πολιτισμικού design.
Βλέπεις εταιρείες να μιλούν για «ελευθερία επιλογής» δίπλα σε εθνικά σύμβολα. Βλέπεις συλλογές ρούχων εμπνευσμένες από παραδοσιακά μοτίβα να λανσάρονται ως φόρος τιμής. Βλέπεις hashtags που συνδυάζουν την ιστορική μνήμη με lifestyle αισθητική. Η Επανάσταση εντάσσεται στη ροή της κατανάλωσης, όχι απαραίτητα με κακή πρόθεση, αλλά με τη λογική της εποχής που επιτάσσει όλα να είναι περιεχόμενο.
Και τότε το ερώτημα επιστρέφει επίμονα: Όταν η Επανάσταση γίνεται εικόνα, σύνθημα και marketing, τι μένει από το γεγονός; Μένει η συγκίνηση; Μένει η υπερηφάνεια; Μένει μια γενική αίσθηση μεγαλείου; Ή μένει μόνο μια επιφάνεια χωρίς βάθος;
Ίσως ένα μέρος της απάντησης να βρίσκεται στην άνεση που μας προσφέρει η μονοδιάστατη αφήγηση. Είναι πιο εύκολο να θυμόμαστε τους ήρωες ως αγάλματα, παρά ως ανθρώπους με αδυναμίες. Πώς έφτιαξε ο Γιάννης Σμαραγδής τον Καποδίστριά του; Κάπως έτσι. Είναι πιο απλό να μιλάμε για «εθνική ενότητα», παρά να αναγνωρίζουμε τις εσωτερικές ρωγμές. Η καθαρή αφήγηση μάς προσφέρει σταθερότητα. Μας λέει «αυτό είναι το παρελθόν σου, αυτή είναι η ταυτότητά σου». Σε έναν κόσμο αβέβαιο, αυτή η σταθερότητα λειτουργεί σχεδόν παρηγορητικά.
Όμως η Ιστορία δεν είναι παρηγοριά· είναι πεδίο σύγκρουσης ερμηνειών. Είναι μια διαρκής συζήτηση για το πώς φτάσαμε εδώ. Όταν αφαιρούμε την πολυπλοκότητα, χάνουμε την ευκαιρία να μάθουμε. Αν η Επανάσταση παρουσιάζεται μόνο ως έπος, δεν μας βοηθά να κατανοήσουμε τη διαδικασία. Και η διαδικασία είναι συχνά πιο διδακτική από το αποτέλεσμα.
Το brand «1821» λειτουργεί ως πολιτισμικό κεφάλαιο. Κουβαλά συναισθηματικό βάρος και ενεργοποιεί συλλογική μνήμη. Δεν είναι τυχαίο ότι επανέρχεται κάθε χρόνο με τόση ένταση. Αλλά η μονοκαλλιέργεια που επιφέρει μαζί του είναι πρόβλημα. Όταν μένουμε μόνο στην εικόνα, στερούμαστε τη δυνατότητα να επαναπροσδιορίσουμε το περιεχόμενο.
Η λέξη «ελευθερία» είναι το πιο ισχυρό στοιχείο αυτής της κληρονομιάς. Αλλά σήμερα η ελευθερία δεν έχει την ίδια μορφή που είχε στις αρχές του 19ου αιώνα. Δεν υπάρχει ένας ορατός κατακτητής με στολή. Υπάρχουν πιο σύνθετες μορφές περιορισμού, όπως είναι οι οικονομικές εξαρτήσεις, οι ψηφιακές πλατφόρμες που διαμορφώνουν τον δημόσιο λόγο ή οι αλγόριθμοι που φιλτράρουν την πραγματικότητα. Η σύγχρονη ελευθερία είναι λιγότερο θεαματική και περισσότερο αόρατη.
Αν θέλουμε να τιμήσουμε ουσιαστικά την Επανάσταση, ίσως χρειάζεται να μεταφέρουμε το ερώτημα στο παρόν. Ποια είναι τα δικά μας δεσμά; Ποιες οι δικές μας μάχες; Πώς ορίζουμε σήμερα την ανεξαρτησία; Η αναπαραγωγή των ίδιων συμβόλων δεν αρκεί, χρειάζεται επανανοηματοδότηση.
Η Ιστορία είναι ένα ζωντανό πεδίο διαλόγου, κι έτσι πρέπει να τη δούμε. Αν τη μετατρέπουμε αποκλειστικά σε marketing, χάνουμε την ευκαιρία να μας ταράξει. Και η Ιστορία οφείλει να ταράζει. Να μας βγάζει από την άνεση της βεβαιότητας.
Ίσως, τελικά, το πιο ενδιαφέρον να μην είναι το αν η Επανάσταση έγινε brand. Είναι το αν εμείς θα αρκεστούμε στην εικόνα ή αν θα ψάξουμε την ιστορία πίσω από αυτήν. Αν θα επιτρέψουμε στο παρελθόν να μας επιβεβαιώσει ή αν θα το αφήσουμε να μας αμφισβητήσει. Αν θα καταφέρουμε να μεταμορφώσουμε την Ελληνική Επανάσταση του 1821 σε κάτι που μας προσφέρει διαρκώς γνώση και σοφία. Αν σταθούμε μόνο στην επιφάνεια, θα μείνει ένα ωραίο σύμβολο. Αν, όμως, τολμήσουμε να δούμε και τις ρωγμές, θα συνειδητοποιήσουμε ότι η ελευθερία δεν είναι στατικό κεκτημένο, αλλά διαρκής διαδικασία. Και αυτή η διαδικασία δεν χωράει σε κανένα φίλτρο.