Γιώτα Χουλιάρα
Μπορεί, άραγε, η μαγειρική να λειτουργήσει θεραπευτικά; Όλο και περισσότερο, ψυχολόγοι και ερευνητές υποστηρίζουν ότι το μαγείρεμα είναι κάτι περισσότερο από μια οικιακή ευθύνη και καθημερινή υποχρέωση. Μπορεί να λειτουργήσει ως μια μορφή θεραπείας. Συνδυάζοντας τη δημιουργικότητα και την αίσθηση ολοκλήρωσης, ο χρόνος που περνάμε στην κουζίνα μπορεί να μας βοηθήσει συναισθηματικά, να μειώσει το άγχος και να ενισχύσει τη σύνδεση, τόσο με τον εαυτό μας όσο και με τους άλλους.
Πρόσφατα παρακολούθησα την τηλεοπτική σειρά «Σαν νερό για ζεστή σοκολάτα», η οποία βασίζεται στο ομώνυμο μυθιστόρημα της Λάουρα Εσκιβέλ. Η ένταση και ο ρομαντισμός της σειράς με οδήγησαν στην αναζήτηση του βιβλίου – ενός μυθιστορήματος με σπιτικές συνταγές, έρωτες και γιατροσόφια. Στο έργο της, η Μεξικανή συγγραφέας παρουσιάζει την ιστορία της Τίτα, της τρίτης κόρης της οικογένειας Ντε λα Γκάρσα, κατά την περίοδο της μεξικανικής επανάστασης. Η ιστορία εκτυλίσσεται μέσα σε 12 μήνες, παρουσιάζοντας ταυτόχρονα 12 συνταγές της μεξικανικής κουζίνας.
Η Εσκιβέλ παρουσιάζει τη ζωή της Τίτα, τους έρωτες και τις απογοητεύσεις της, με εκείνη να ζει στη σκιά της κουζίνας προσπαθώντας να χαλιναγωγήσει τα πάθη της μέσα από την τεχνική του μαγειρέματος. Το μαγείρεμα δρα για την Τίτα θεραπευτικά, βοηθώντας την άλλοτε να εκφραστεί και άλλοτε να ξεπεράσει τα προβλήματά της.
Η μαγειρική ως θεραπεία παρουσιάζεται και στην ταινία «Chef» (2014), την οποία έγραψε, σκηνοθέτησε, έκανε την παραγωγή και πρωταγωνίστησε ο πολυτάλαντος Τζον Φαβρό. Η ταινία αποτέλεσε το έναυσμα για τη μετέπειτα δημιουργία ενός ντοκιμαντέρ με θέμα τη μαγειρική και το πώς η προετοιμασία ενός γεύματος είναι κάτι παραπάνω από ένα απλό φαγητό.
Η αλήθεια είναι πως, μετά από μια κουραστική και εξαντλητική μέρα, η απλή πράξη του τεμαχισμού λαχανικών ή του ανακατέματος μιας κατσαρόλας που σιγοβράζει μπορεί να μας ηρεμήσει απροσδόκητα. Ο ρυθμός που ακολουθούμε κατά την προετοιμασία των υλικών, το άρωμα των μπαχαρικών και των φρέσκων λαχανικών, ο ήχος από το καυτό λάδι στο τηγάνι της κουζίνας, η ήσυχη συγκέντρωση που απαιτείται για να ακολουθήσουμε μια συνταγή – όλες αυτές οι μικρές αισθητηριακές στιγμές απομακρύνουν το μυαλό μας από τις σκέψεις που το προβληματίζουν. Τα παραπάνω παρατήρησα πως έχουν ιδιαίτερα θετική επίδραση και στην κόρη μου, η οποία είναι ΑμΕΑ, είτε όταν με παρακολουθεί να μαγειρεύω, είτε όταν συμμετέχει στο μαγείρεμα εξασκώντας απλές δεξιότητες.
Μαγειρική και ψυχική υγεία
Η μαγειρική θεραπεία δεν αφορά την εμπειρία γκουρμέ μαγειρικών ή πιάτα που φωτογραφίζονται για να ανέβουν στο Instagram και να ενεργοποιήσουν τον αλγόριθμο που θα προσελκύσει τις επαφές μας. Πρόκειται για την προετοιμασία του φαγητού ως μιας συνειδητής, σκόπιμης πρακτικής που προάγει την ψυχική ευεξία. Σε αντίθεση με την παραδοσιακή θεραπεία ομιλίας, η οποία επικεντρώνεται στη λεκτική εξερεύνηση, η μαγειρική θεραπεία εμπλέκει το σώμα και τις αισθήσεις. Προσκαλεί τα άτομα να επεξεργαστούν τα συναισθήματα μέσω της δράσης, της μαγειρικής διαδικασίας και της δημιουργικότητας στον χώρο της κουζίνας.
Την τελευταία δεκαετία, οι ερευνητές έχουν αρχίσει να διερευνούν πώς οι μαγειρικές παρεμβάσεις μπορούν να επηρεάσουν την ψυχολογία. Μια συστηματική ανασκόπηση 11 μελετών που δημοσιεύθηκαν το 2018 στο «Journal of Positive Psychology», εξέτασε τα προγράμματα μαγειρικής και διαπίστωσε συσχετίσεις με βελτιωμένη αυτοεκτίμηση, βελτιωμένη διάθεση, μεγαλύτερη κοινωνικοποίηση και καλύτερη ποιότητα ζωής. Ενώ τα στοιχεία θεωρήθηκαν προκαταρκτικά και περιορισμένα λόγω του μικρού μεγέθους του δείγματος, τα ευρήματα υποδηλώνουν ότι οι γνωστικές, σωματικές και κοινωνικές δεξιότητες που απαιτούνται για το μαγείρεμα το καθιστούν ένα ισχυρό θεραπευτικό εργαλείο.
Επιπλέον, ορισμένα κλινικά προγράμματα ενσωματώνουν το μαγείρεμα σε θεραπευτικά περιβάλλοντα. Το 2024, στο Ιατρικό Πανεπιστήμιο του Γκρατς στην Αυστρία, οι ερευνητές εφάρμοσαν δομημένα εργαστήρια μαγειρικής για ασθενείς που αντιμετώπιζαν κατάθλιψη και διατροφικές διαταραχές. Ειδικότερα, το Πανεπιστήμιο αξιολόγησε τη σκοπιμότητα και την αποτελεσματικότητα των εργαστηρίων «Μαγειρικής Ιατρικής» ως συμπληρωματικής θεραπείας για 39 ενήλικες νοσηλευόμενους (29 με κατάθλιψη, 10 με διατροφικές διαταραχές). Οι συμμετέχοντες ανέφεραν βελτιώσεις στη διάθεση και τη συναισθηματική ευεξία μετά από εμπλοκή σε πρακτική προετοιμασία γευμάτων, σε συνδυασμό με διατροφική εκπαίδευση.
Τα οφέλη, όμως, δεν περιορίζονται μόνο στους κλινικούς πληθυσμούς. Έρευνα του 2017, από το Πανεπιστήμιο του Οτάγκο στη Νέα Ζηλανδία, υποδηλώνει ότι οι δημιουργικές, πρακτικές δραστηριότητες, όπως το μαγείρεμα, μπορούν να ενισχύσουν τα θετικά συναισθήματα και τη συνολική ευεξία, ειδικά όταν οι συμμετέχοντες τις προσεγγίζουν με επίγνωση. Πιο συγκεκριμένα, μελετώντας 658 φοιτητές, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι δημιουργικές προσπάθειες οδηγούσαν σε αυξημένη ενέργεια και ενθουσιασμό.
Άρθρο του 2025 στην εφημερίδα «The Guardian» διερεύνησε πώς το μαγείρεμα μαζί με άλλους ενθαρρύνει τη συζήτηση και το συναισθηματικό άνοιγμα. Η εφημερίδα, ουσιαστικά, επεσήμανε πως το μαγείρεμα με παρέα χρησιμεύει ως ένας «λιγότερο τρομακτικός, λιγότερο ευάλωτος» τρόπος σύνδεσης. Επειδή το μαγείρεμα σε ομάδες αποτελεί μια συνεργατική, δομημένη εργασία, αφαιρεί την πίεση που συχνά αισθανόμαστε σε μια προσωπική, κατ’ ιδίαν συζήτηση, διευκολύνοντας την ανταλλαγή συναισθημάτων, ενώ παράλληλα εστιάζουμε σε έναν κοινό στόχο.
Γιατί η Μαγειρική Θεραπεία έχει αποτέλεσμα
Από το φαγητό των παιδικών μας χρόνων και τα γλυκά που φτιάχναμε με τη μητέρα ή τη γιαγιά μας στην κουζίνα, μέχρι το φαγητό που φτιάχνουμε σήμερα για τον εαυτό μας ή τους αγαπημένους μας, η μαγειρική μπορεί να λειτουργήσει θεραπευτικά με διάφορους τρόπους που ενδεχομένως να μην έχουμε καν αντιληφθεί. Όπως η ζωγραφική ή η γραφή, έτσι και η μαγειρική παρέχει ένα εργαλείο, μέσω του οποίου τα άτομα μπορούν να εκφράσουν την ταυτότητα, τη μνήμη και το συναίσθημά τους. Μια οικογενειακή συνταγή μπορεί να προκαλέσει νοσταλγία. Ένα νέο πιάτο μπορεί να συμβολίζει την ανάπτυξη ή την εξερεύνηση. Το φαγητό φέρει αφηγηματική δύναμη, συνδέοντάς μας με τον πολιτισμό, την καταγωγή και την προσωπική μας ιστορία.
Η ολοκλήρωση ενός πιάτου προσφέρει άμεση ικανοποίηση, καθώς ένα ολοκληρωμένο γεύμα αποτελεί ένα ορατό αποτέλεσμα. Αυτή η αίσθηση ολοκλήρωσης, όσο μικρή κι αν είναι, μπορεί να αντισταθμίσει τα συναισθήματα αδυναμίας και αδράνειας που ενδεχομένως να μας διακατέχουν.
Το μαγείρεμα είναι εγγενώς αισθητηριακό. Τα τραγανά υλικά, η ζεστασιά του ατμού, το άρωμα των βοτάνων, το ζωντανό χρώμα των μπαχαρικών – κάθε βήμα αποτελεί μια έκρηξη των αισθήσεων. Την ίδια ώρα, μπορεί να αποτελέσει εξαιρετική πρακτική διαλογισμού που μειώνει το στρες και το άγχος. Αντί να επικεντρωνόμαστε σε αρνητικά συναισθήματα και ανησυχίες, η προσοχή μετατοπίζεται στο «εδώ και τώρα»: μέτρηση αλευριού, ζύμωμα, δοκιμή για καρυκεύματα. Το μυαλό δεν περιστρέφεται γύρω από σκόρπιες σκέψεις, αλλά λειτουργεί με πρόγραμμα και εστιάζει.
Την ώρα που η καθημερινότητα μοιάζει απρόβλεπτη, το μαγείρεμα προσφέρει ένα ευεργετικό αίσθημα ελέγχου: Εμείς επιλέγουμε τα υλικά. Εμείς αποφασίζουμε τον ρυθμό. Εμείς προσαρμόζουμε τις γεύσεις. Σε περιόδους αβεβαιότητας, είτε πρόκειται για κάποια προσωπική ανησυχία, είτε για ευρύτερο κοινωνικό άγχος, αυτή η μικρή σφαίρα αυτονομίας μέσα στην κουζίνα μπορεί να φανεί βαθιά σταθεροποιητική. Ακόμα και όταν μια συνταγή δεν αποδεικνύεται τέλεια, η πράξη της προσπάθειας ενισχύει την αυτονομία. Πειραματιστήκαμε, μάθαμε και, την επόμενη φορά, θα τα καταφέρουμε καλύτερα.
«Κανείς που µαγειρεύει, δεν µαγειρεύει µόνος του… Μια µαγείρισσα στην κουζίνα περιβάλλεται από γενιές του παρελθόντος, από τις συµβουλές και τα µενού των σηµερινών, και τη σοφία των συγγραφέων βιβλίων µαγειρικής.»
– Laurie Calwin, Αµερικανίδα συγγραφέας και αρθρογράφος στο περιοδικό Gourmet
Μαγειρεύοντας υπό τις κατάλληλες συνθήκες
Προκειμένου η μαγειρική να λειτουργήσει θεραπευτικά, η πρόθεση έχει σημασία. Η βιαστική, αφηρημένη προετοιμασία γευμάτων είναι να μην αποφέρει τα ίδια οφέλη. Για να μετατρέψουμε τη μαγειρική σε μια υποστηρικτική τελετουργία, θα πρέπει να ακολουθούμε συγκεκριμένες προσεγγίσεις:
- Μαγειρεύουμε με πρόθεση: Επιλέγουμε μια συνταγή που μας ταιριάζει συναισθηματικά. Ίσως είναι ένα φαγητό που μας θυμίζει την παιδική μας ηλικία ή ένα πιάτο από έναν πολιτισμό που θαυμάζουμε. Προσεγγίζουμε τη διαδικασία ως χρόνο αφιερωμένο στον εαυτό μας, και όχι ως μια καθημερινή υποχρεωτική εργασία που πρέπει να ολοκληρώσουμε. Σημαντικό είναι να αφήσουμε έξω από την κουζίνα τους περισπασμούς, απενεργοποιώντας τις ειδοποιήσεις του κινητού μας.
- Ενεργοποιούμε και τις πέντε αισθήσεις: Παρατηρούμε όλες τις λεπτομέρειες, τον ήχο των κρεμμυδιών που τσιτσιρίζουν, την αίσθηση της ζύμης στα χέρια μας, τη μυρωδιά της κανέλας που ζεσταίνεται στον φούρνο. Η αισθητηριακή επίγνωση αιχμαλωτίζει την προσοχή και ηρεμεί.
- Εστιάζουμε στη διαδικασία και όχι στην τελειότητα: Η θεραπευτική μαγειρική δεν αφορά την άψογη εκτέλεση. Αφορά τη δέσμευση που κάνουμε με τον εαυτό μας να δημιουργήσουμε. Οι καμένες άκρες σε μια πίτα ή τυχόν ανομοιόμορφες φέτες στο κόψιμο δεν αναιρούν τα οφέλη. Ίσως η τελειομανία να «υπονομεύει» κιόλας την αίσθηση της θεραπείας. Γι’ αυτό βλέπουμε τα λάθη ως πειράματα, και όχι ως αποτυχίες.
- Δημιουργούμε μια ιεροτελεστία που λειτουργεί ως θεσμός: Μπορούμε να φτιάξουμε ένα συγκεκριμένο πρόγραμμα. Για παράδειγμα, να ορίσουμε ότι τα απογεύματα της Κυριακής θα κάνουμε συνταγές που απαιτούν ψήσιμο και τα βράδια της Τετάρτης θα δοκιμάζουμε νέες συνταγές. Η επανάληψη ενισχύει τη σύνδεση μεταξύ μαγειρέματος και συναισθηματικής ηρεμίας.
- Μαγειρεύουμε με άλλους: Μπορούμε να προσκαλέσουμε κάποιο φιλικό πρόσωπο ή να μαγειρέψουμε με τον σύντροφο ή το παιδί μας. Θα διαπιστώσουμε πόσο όμορφα θα νιώσουμε, αλλά και πόσο η συζήτηση θα ρέει πιο φυσικά όταν τα χέρια μας είναι απασχολημένα.
Η εστία του σπιτιού ως χώρος θεραπείας
Σε μια εποχή όπου η ταχύτητα κυριαρχεί, το μαγείρεμα μάς ζητά να επιβραδύνουμε. Απαιτεί υπομονή και προσοχή. Ανταμείβει την επιμονή με τροφή, όχι μόνο για το σώμα, αλλά και για το μυαλό.
Δεν χρειαζόμαστε ακριβό εξοπλισμό ή προηγμένες δεξιότητες – μια σανίδα κοπής, μερικά καλά υλικά και η προθυμία να ασχοληθούμε είναι αρκετά. Η δε θεραπεία δεν φτάνει πάντα με δραματικές ανακαλύψεις. Μερικές φορές, ξεδιπλώνεται ήσυχα, στο νωχελικό ανακάτεμα της σούπας ή στη ζεστασιά του ψωμιού που βγαίνει από τον φούρνο.
Η κουζίνα, η οποία συχνά συνδέεται με την «υποχρέωση» του μαγειρέματος, μπορεί να γίνει ένας χώρος αποκατάστασης. Μετατρέποντας τις πρώτες ύλες σε γεύμα, μετατρέπουμε επίσης τον χρόνο, την προσοχή και την πρόθεση σε κάτι που λειτουργεί υποστηρικτικά για εμάς. Και μέσα από αυτή τη διαδικασία, μπορεί να ανακαλύψουμε ότι η θεραπεία δεν ξεκινά πάντα από το γραφείο ενός συμβούλου. Μερικές φορές, ξεκινά από την εστία του σπιτιού μας.