Ho ho ho…
Να είναι ο Άη Βασίλης με την κόκκινη στολή του ή ο μπαμπάς με τις πυτζάμες;

Πόσο θετικό είναι το να πιστεύουν τα παιδιά στην ύπαρξη του Άη Βασίλη; Υπάρχουν και αρνητικές πλευρές και, αν ναι, ποιες; Μήπως είναι καλύτερο για τα σημερινά παιδιά να μην τρέφουν “μύθους”;

της Έλενας Κιουρκτσή

Πολύχρωμα φωτάκια που αναβοσβήνουν σαν μάτια από ξάγρυπνα ξωτικά, άφθονη ασημόσκονη, όπως μια έκρηξη μαγείας από τον ουρανό, γλυκά και ζεστά βράδια που παίζουν με τις αντανακλάσεις του στολισμένου δένδρου και, κάπου ανάμεσα, η θρυλική φιγούρα του Γέροντα με το βροντερό, καλοκάγαθο γέλιο και τον σάκο με τα δώρα. Όμως, σε καιρούς που οι μύθοι σιωπούν και η αθωότητα όλο και εκλείπει, πόσο “απαραίτητος” είναι, τελικά, ο Άη Βασίλης; Ο Στέφανος Κ. Κατσάρας, Ψυχολόγος, Msc, μας δίνει τις απαντήσεις.

Σε ποιες ηλικίες απευθύνεται η “μαγεία” του Άη Βασίλη;
Η αλήθεια είναι ότι η εορταστική παράδοση του Άη Βασίλη δεν είναι θέμα ηλικίας. Διότι, αν και είναι απίθανο το να βρούμε κάποιον ενήλικα ο οποίος να πιστεύει ότι ο Άγιος βάζει τα δώρα κάτω από το δέντρο, οι περισσότεροι γεμίζουμε από ευχάριστα συναισθήματα όταν ακούμε ιστορίες για εκείνον ή όταν τον “συναντάμε” στα εμπορικά κέντρα.
Εξάλλου, Άγιος Βασίλης δεν είναι μόνο η τυπική εικόνα του εύσωμου γέροντα με την κόκκινη στολή (που ανέδειξε το marketing), αλλά αντιπροσωπεύει την αισιοδοξία του καινούργιου χρόνου και την απόσβεση των όποιων αρνητικών στοιχείων του προηγούμενου.

Τι σημαίνει ειδικά για τα παιδιά;
Ο Άη Βασίλης είναι ο πιο προσιτός και αγαπημένος τους Άγιος. Εκείνος της τρυφερότητας, της χαράς, της αγάπης, της προσφοράς και της επιείκειας για τα παιδιά όλου του κόσμου.
Μέσα από αυτό το πρίσμα, ακόμα και αν τα παιδιά δεν έχουν τον τρόπο να το εκφράσουν με λόγια, καλύπτει την ανάγκη τους για έναν ήρωα με υπερφυσικές δυνατότητες, αλλά και δυνατές αξίες, που δύσκολα θα αντιλαμβάνονταν αλλιώς.

Πόσο ωφελεί στην ανάπτυξή τους ο μύθος του Άη Βασίλη;
Η ύπαρξή του είναι ένα ζήτημα πολύ σημαντικό για τη νοητική τους ανάπτυξη. Αποτελεί την πρώτη αίσθηση επιβράβευσης που πηγάζει εκτός της οικογένειας. Διότι, υπό μία έννοια, παίζει τον ρόλο της κοινωνίας, σε μια πιο “παιδική” βέβαια εκδοχή της. Ο Άγιος δεν τιμωρεί, αφού ενσαρκώνει την έννοια της επιείκειας, ενώ ταυτόχρονα εξάπτει τη φαντασία των παιδιών. Αυτή η αλληλεπίδραση είναι ιδιαίτερα επιθυμητή, καθώς αποτελεί μία από τις πιο σπουδαίες πηγές έμπνευσης προτύπων και αρχών.
Εξάλλου, αν όλοι προσπαθήσουμε να ανακαλέσουμε τις πιο τρυφερές αναμνήσεις των παιδικών μας χρόνων, τότε θα δούμε ότι ξεχωριστή θέση ανάμεσά τους έχει ο συγκεκριμένος Άγιος.
Υπάρχουν αρνητικά στοιχεία σε αυτή τη μυθοπλασία; Και σε ποιες περιπτώσεις;
Αρνητικά στοιχεία που να πηγάζουν άμεσα από την πίστη στην ύπαρξη του Άη Βασίλη δεν υπάρχουν. Ωστόσο, αν πρέπει να δώσουν οι γονείς σε κάποια σημεία προσοχή, είναι στο να αποφευχθούν μιμητισμοί, όπως έχει συμβεί με άλλους παιδικούς ήρωες.
Για παράδειγμα, τα παιδιά μπορεί να σκαρφαλώσουν στην στέγη του σπιτιού για να μπουν κατόπιν από την καμινάδα. Κάτι τέτοιο επιτυγχάνεται εξηγώντας ότι ο Άη Βασίλης διαθέτει μοναδικές ικανότητες γιατί, κατά βάθος, είναι πνεύμα. Με αυτόν τον τρόπο, προλειαίνουμε παράλληλα το έδαφος, ώστε αργότερα το παιδί να δεχθεί ανώδυνα τη μη ύπαρξή του.

Τα γράμματα στον Άη Βασίλη τι αποκαλύπτουν στους γονείς;
Τα γράμματα προς τον Άγιο Βασίλη είναι ένας πραγματικός θησαυρός πληροφοριών για τα συναισθήματα και τις ανάγκες των παιδιών. Μέσα από αυτά μπορούμε να μάθουμε για ζητήματα που τα αγχώνουν ή τα στενοχωρούν, γεγονότα που τα φοβίζουν ή τα απογοητεύουν, τις ανησυχίες τους, καθώς και για τις βαθύτερες επιθυμίες τους, που ενδεχομένως να μοιράζονται δύσκολα με τους μεγαλύτερους.
Αυτά τα πολύ χρήσιμα στοιχεία μπορούν να βοηθήσουν τους γονείς στο να μπορέσουν να τα καθησυχάσουν, να τα κάνουν να αισθανθούν περισσότερη ασφάλεια και να έρθουν πιο κοντά στον εύθραυστο ψυχισμό τους. 

Ο διαχωρισμός σε “καλά” παιδιά που θα πάρουν δώρα και “κακά” που δεν θα πάρουν, πόσο παιδαγωγικά ορθός είναι;
Πρώτα από όλα, παιδαγωγικά ορθό και αποτελεσματικό είναι το να υπάρχει συνέπεια ανάμεσα στα λόγια και στις πράξεις. Το να απειλούμε, δηλαδή, ή να υποσχόμαστε κάτι και κατόπιν να μην το πραγματοποιούμε, μας καθιστά αναξιόπιστους και σαφώς αναποτελεσματικούς.
Όσον αφορά στη συγκεκριμένη “απειλή”, καλύτερα να την αποφεύγουμε. Ας είμαστε λιγάκι προνοητικοί, για να μην έρθουμε στη δύσκολη θέση να πραγματοποιήσουμε κάτι που θα στενοχωρήσει το παιδί και ίσως κάνει τις μέρες αυτές να χάσουν το βασικό χαρακτηριστικό τους: το δικαίωμα στην χαρά.

Είναι καλύτερο για τα σύγχρονα παιδιά να μην τρέφουν “μύθους”;
Θα ήταν πραγματικά άδικο να θεωρήσουμε ότι τα σύγχρονα παιδιά είναι λιγότερο παιδιά. Γιατί μόνο σε αυτή την περίπτωση θα ήταν ίσως δικαιολογημένο το να στερήσουμε τα υπέροχα συναισθήματα που τα πλημμυρίζουν κάθε φορά που περιμένουν τον Άη Βασίλη, που νομίζουν ότι τον είδαν και έβγαλαν μαζί του φωτογραφία ή ότι τον άκουσαν το βράδυ που τους άφησε τα δώρα. Ο Άγιος είναι η αγάπη και η προσφορά με τη μορφή ενός αγαπημένου “παππού”, ένα βίωμα που μόνο καλό κάνει στα παιδιά.
Άλλωστε, μύθος και παιδί είναι έννοιες συνυφασμένες από πολύ παλιά, και δεν κρίνεται σκόπιμο να καταρριφθεί η σχέση αυτή.

Τι συμβαίνει όταν το παιδί μαθαίνει την αλήθεια από άλλα παιδιά;
Αντιμετωπίζει μια πρώτη γνωστική ασυμφωνία, μια σύγχυση, και αμέσως θα ρωτήσει τους γονείς για την ακρίβεια ή όχι των πληροφοριών. Εδώ δεν υπάρχουν μαγικές λύσεις. Ανάλογα με τη νοητική και συναισθηματική ανάπτυξη του παιδιού, οι γονείς θα πρέπει να αποφασίσουν αν θα επιβεβαιώσουν ή όχι τα “νέα”. Ό,τι όμως κι αν αποφασίσουν, δεν πρέπει να πουν ψέματα στο παιδί. Η απάντηση ότι ο Άη Βασίλης είναι πνεύμα, καλύπτει εν μέρει και τις δύο περιπτώσεις.


Ο Άη Βασίλης ο σωστός…
Πολλές φορές οι γονείς, θέλοντας να ελέγξουν τη συμπεριφορά των παιδιών τους, καταφεύγουν σε τακτικές τύπου «Αν μαλώνεις συνέχεια με τον αδελφό σου, ο Άη Βασίλης δεν θα σε αγαπάει και δεν θα σου φέρει δώρο!». Όμως, αφ’ ενός, τα αποτελέσματα στη συμπεριφορά των παιδιών –ακόμα κι αν επιτευχθούν– δεν θα έχουν μεγάλη διάρκεια, προκαλώντας αρκετό στρες στα παιδιά. Αφ’ ετέρου, δεν είναι συνεπές το να προσδίδουμε στον καλοκάγαθο Άγιο ρόλους επιστάτη και τιμωρού.

Εάν τα παιδιά δεν έχουν αναπτύξει επαρκώς την πίστη στην προσωπική τους αξία, είναι πιθανό να εισέλθουν σε μία διαδικασία αυτο-χαρακτηρισμού, με βάση το πόσο ακριβό ή φτηνό είναι το δώρο που θα λάβουν. Εδώ οι γονείς οφείλουν να διευκρινίσουν ότι αυτό που μετράει είναι το δώρο ως κίνηση αναγνώρισης, και όχι το πόσο “καλό” ή “κακό” είναι. Οφείλουμε, δε, να τα εκπαιδεύσουμε, ώστε να αντιλαμβάνονται τα δώρα αποκλειστικά και μόνο ως κίνηση αγάπης και τρυφερότητας.

Το πότε θα αποκαλύψουμε στο παιδί ποιος πραγματικά φέρνει τα δώρα, δεν συνδέεται αποκλειστικά με την ηλικία. Στην πραγματικότητα, σχετίζεται με το κατά πόσον το παιδί αισθάνεται έτοιμο να εγκαταλείψει την εικόνα του Άη Βασίλη και να την αντικαταστήσει με άλλες, πιο ρεαλιστικές. Το αν είναι έτοιμο, θα το καταλάβουμε από τις ερωτήσεις που θα μας κάνει, αλλά και από τη δυσπιστία του στις απαντήσεις μας. Καλό είναι, πάντως, όταν το μάθει να του εξηγήσουμε ότι η εικόνα του Αγίου αντιπροσωπεύει κάποιες αξίες, στις οποίες μπορούμε να μείνουμε συνεπείς και με άλλους τρόπους.