I Put a Spell on You…
Η πραγματική ιστορία των Μαγισσών

Μήνας του Halloween ο Οκτώβριος, με τα μυτερά καπέλα και τα σκουπόξυλα να είναι πιο επίκαιρα από ποτέ. Από τη Μικρά Ασία ως το Σάλεμ, ποιες ήταν πραγματικά αυτές οι μυστηριώδεις γυναίκες;

της Έλενας Κιουρκτσή

Η εξάσκηση ή πρακτική της “Τέχνης” της Μαγείας χάνεται στα βάθη της ανθρώπινης ιστορίας. Ο πρωτόγονος άνθρωπος πίστευε στη δύναμη της «συμπαθητικής μαγείας» και προσπαθούσε να καταστήσει εύφορη τη γη, θάβοντας σύμβολα γονιμότητας στο χώμα. Στη διαδρομή του χρόνου, εξελίσσοντας τις μεταφυσικές του ανησυχίες, οδηγήθηκε στο να αποδώσει ανεξήγητες ικανότητες και χαρίσματα σε εκείνους που αποκαλούσε μάγους και μάγισσες.
Και το «άμπρα κατάμπρα» ήρθε για να μείνει…

Οι απαρχές της… Magica DeSpell
Η ετυμολογία της λέξης “μαγεία” φτάνει ως την περσική ρίζα “Magi”, που σημαίνει «εκείνος που λατρεύει τη φωτιά». Ιστορικά, η Χαλδαία ή Ν. Βαβυλώνα παραμένει ο γνωστότερος τόπος γέννησης της μαγείας, σύμφωνα με τις γραπτές πηγές επικλήσεων από το 800 π.Χ.
Οι Ιουδαίοι, με τη σειρά τους, ήταν αρκετά εξοικειωμένοι με τη μαγεία, ενώ μάγους και μάγισσες συναντάμε πολύ συχνά και στην Αρχαία Ελλάδα, τη Ρώμη, την Αίγυπτο και κατά κόρον στο Βυζάντιο, όπου η μαγεία ήταν μια ιδιαίτερα διαδεδομένη πρακτική.
Με τη διάδοση του Χριστιανισμού, ο οποίος συνυπήρχε παράλληλα με διαφορετικές εθνικές θρησκείες και παραδόσεις, οι προσαρμογές υπήρξαν πολλαπλές και συχνότατα αντιφατικές. Έτσι, η μαγεία πήρε σταδιακά άλλες μορφές στους λαούς της Μικράς Ασίας και των Βαλκανίων, και διαφορετική στους λαούς της βόρειας και δυτικής Ευρώπης.

“I Put a Spell on You”
Όταν ο εκπληκτικός Screamin Jay Hawkins έγραφε το ομώνυμο κομμάτι, θα έπρεπε να είχε κατά νου τους Αρχαίους Έλληνες που χρησιμοποιούσαν βότανα και επικλήσεις για να ωθήσουν τον άπιστο εραστή να επιστρέψει ή να αποκαταστήσουν την αρμονία μιας προβληματικής σχέσης. Απευθύνονταν τότε στην Εκάτη, μια ξενόφερτη θεότητα προστάτιδα των μαγισσών, την οποία εισήγαγε ο Ησίοδος στην “Κοσμογονία” του, η οποία προΐστατο κάθε τελετουργικής πράξης που αφορούσε τον ερωτικό έλεγχο, τη γονιμότητα, τη ζωή και τον θάνατο, τη θεραπευτική και τη βλαπτική Ιατρική. Ωστόσο, ο χθόνιος Ερμής, ο ψυχοπομπός, παρέμεινε η μεγαλύτερη σε ισχύ θεότητα που απαντάται σε παρόμοιου είδους τελετουργίες, μαζί με την Αρτέμιδα – μια άλλη συμβολική όψη της Σελήνης.
Η ελληνορωμαϊκή μυθοπλασία είναι γεμάτη αναφορές σε μάγισσες, όπως η Κίρκη, η Σιμαίθα, η Περιμήδη, η Αγαμήδη, η Παμφίλη, η Εριχθώ, η Κανιδία, η Διοτίμα, η Οινοθέα κ.ά. που ήταν αρκετά διαφορετικές από τις σύγχρονες μιμήσεις τους.
Στα αρχαία ελληνικά έπη, όπως η Οδύσσεια και η Αργοναυτική Εκστρατεία, οι μυστηριώδεις αυτές κυρίες κατείχαν κεντρικούς ρόλους στις περιπέτειες ηρώων, όπως ο Οδυσσέας και ο Ιάσων, και ήταν πρακτικά οι μόνες χειραφετημένες γυναίκες στον αρχαίο κόσμο.

Τιμωρία
Από τον Κώδικα του Χαμουραμπί το 2.000 π.Χ., ο οποίος έλεγχε ποια είναι μάγισσα με παράλογες διαδικασίες, έως τον Πλάτωνα που πρότεινε τη θανατική ποινή για τη βλαπτική μαγεία, και το εθιμικό δίκαιο που τιμωρούσε αυστηρά τα εγκλήματα μαγείας (φαρμακείας), οι μάγισσες προκαλούσαν φόβο σε καιρούς που επικρατούσε σύγχυση ανάμεσα στα όρια των θρησκευτικών και των θεραπευτικών πρακτικών.
Στις αρχές του 10ου αιώνα, καταγράφονται για πρώτη φορά ιστορίες για μάγισσες που πετάνε πάνω σε σκουπόξυλα. Από τότε και μέχρι τα τέλη του 12ου αιώνα, ίσχυαν και οι τιμωρίες για όσους διέδιδαν τέτοιες ιστορίες.
Με την πάροδο του χρόνου, η υποψία του κόσμου γινόταν βεβαιότητα ότι οι ασθένειες ήταν αποτέλεσμα μαγικών και αποκρυφιστικών δραστηριοτήτων. Οι θεολόγοι ενίσχυαν αυτή τη δεισιδαιμονία, με το επιχείρημα ότι, αν οι ασθένειες ήταν θέλημα θεού, οι πιστοί χριστιανοί δεν θα ασθενούσαν. Έτσι, φρικτές επιδημίες, όπως η χολέρα, η ευλογιά και η πανώλη, θεωρούνταν συνέπειες διαβολικής έμπνευσης.
Θύμα αυτής της μαζικής υστερίας υπήρξε και η Ιωάννα της Λωρένης, η οποία το 1431 θανατώθηκε στην πυρά ως μάγισσα και αιρετική, για να ανακηρυχθεί αργότερα Αγία της Καθολικής Εκκλησίας.

Άνθρακες τα… σκουπόξυλα
Στις αρχές του 16ου αιώνα, στην Ευρώπη επικρατεί και πάλι μια βαθιά κοινωνικο-οικονομική και θρησκευτική κρίση. Μέσα σ’ αυτή την ατμόσφαιρα απόγνωσης και υστερίας, άρχισαν οι δίκες των μαγισσών από την «Ιερά Εξέταση». Τότε, οι δύο σημαντικότεροι ιεροεξεταστές στη Γερμανία, Sprenger και Institoris, έγραψαν το “Malleus Maleficarum” (Σφυρί κατά των Μαγισσών), το οποίο περιέγραφε με κείμενα και εικόνες τα υποτιθέμενα έργα και τη δράση των διαβολικών γυναικών.
Σύμφωνα με το “Σφυρί”, μάγισσες ήταν όσες είχαν συνεργασία, σεξουαλικές σχέσεις και σαββατιάτικες συνεδριάσεις με τον σατανά, έκαναν πτήσεις στον ουρανό πάνω σε σκούπες και καλάμια, μπορούσαν να επηρεάζουν τον καιρό, να μεταμορφώνουν ανθρώπους και ζώα, να καταστρέφουν σπίτια με κεραυνούς, να διαδίδουν ασθένειες σε ανθρώπους, να προκαλούν στειρότητα σε άνδρες και γυναίκες – γενικώς, δηλαδή, ήταν υπεύθυνες για όλα τα δεινά στην καθημερινότητα των ανθρώπων.
Έτσι, άνοιξαν οι πύλες για κάθε συκοφαντία. Τα περισσότερα θύματα της «εποχής της πυράς» ήταν συνήθως μαίες, θεραπεύτριες, ανύπαντρες ή άπορες γυναίκες, οπαδοί αρχαίων παγανιστικών τελετών και ηλικιωμένες που ζούσαν μόνες τους σε χωριά, πάσχοντας ενδεχομένως και από άνοια.
Στις μέρες μας, η έκφραση «κυνήγι μαγισσών» αναφέρεται σε μαζικές διώξεις με ανυπόστατες ή προσχηματικές κατηγορίες. Και όχι τυχαία: Προέρχεται από τα χρόνια του Μεσαίωνα, όταν εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι (κυρίως γυναίκες) κατηγορήθηκαν, βασανίστηκαν, καταδικάστηκαν και εκτελέστηκαν στις κεντρικές πλατείες πόλεων και χωριών ως “υπεύθυνοι” για τα δεινά των τότε κοινωνιών. Έτσι, συντελέστηκε ένα από τα χειρότερα συλλογικά εγκλήματα στην Ανθρωπότητα.
Από τις αρχές του 18ου αιώνα η υστερία άρχισε να υποχωρεί, κυρίως με την άνοδο του Διαφωτισμού, με τα βασανιστήρια να απαγορεύονται σταδιακά και το ποινικό δίκαιο σιγά-σιγά να “εξανθρωπίζεται”. 

Σάλεμ(-ενες) εποχές
Η άλλη πλευρά του Ατλαντικού δεν θα μπορούσε να αποτελέσει εξαίρεση. Μετά τους Ινδιάνους, είχαν και οι μάγισσες την… τιμητική τους στο κυνηγητό. Το καλοκαίρι του 1692, το χωριό Σάλεμ της Μασαχουσέτης είχε καταληφθεί από αυξανόμενο «πυρετό μαγισσών».
Όλα ξεκίνησαν από την ομαδική υστερία δαιμονοπληξίας που είχε καταλάβει μια ομάδα έφηβων κοριτσιών, τα οποία ισχυρίζονταν ότι τους είχαν κάνει μάγια. Προκειμένου να υποστηρίξουν τον “δαιμονισμό” τους, άρχισαν να υποδεικνύουν τυχαία ως υπεύθυνους διάφορους συγχωριανούς τους, οι περισσότεροι εκ των οποίων ήταν καλοί και ήσυχοι άνθρωποι. Το αποτέλεσμα ήταν δεκατρείς γυναίκες και έξι άνδρες να απαγχονιστούν, ενώ οι φυλακές γέμιζαν με μελλοθάνατους. Ευτυχώς τα πράγματα άλλαξαν και στο ενδιάμεσο αφέθηκαν ελεύθεροι.
Έτσι, το κυνήγι μαγισσών στο Σάλεμ έλαβε τέλος, γράφοντας μία ακόμα μελανή ιστορία στον κόσμο των ανθρώπων.

Σύγχρονες μάγισσες
Όταν το 1980 οι Δρ. Lawrence Pazder και Michelle Smith έγραψαν το “Michelle Remembers” (Η Μισέλ Θυμάται), το κύμα πανικού για μαγεία που σχετιζόταν με τον Διάβολο αναβίωσε. Παρόλο που επρόκειτο για ένα βιβλίο μυθοπλασίας, το “Michelle Remembers” στάθηκε αιτία τα… σκουπόξυλα να επανέλθουν στην επικαιρότητα.
Από τότε, ως το 1995, διεξήχθησαν στη Νότια Αμερική δύο σχετικές δίκες. Αν και δεν είχαν την αιματηρή “αίγλη” που συνόδευε για αιώνες τις δίκες μαγισσών, είχαν ωστόσο την ίδια ανυπόστατη επιχειρηματολογία. Τελικά, οι περισσότεροι κατηγορούμενοι αθωώθηκαν.
Ακολουθώντας το ίδιο μοτίβο, τον Αύγουστο του 1999 ο αιδεσιμότατος Jack Harvey, στην πόλη Killeen των ΗΠΑ, φέρεται ότι επέτρεπε την οπλοφορία κατά τη διάρκεια των λειτουργιών, «σε περίπτωση που κάποιος μάγος προσπαθήσει να αρπάξει κάποιο από τα παιδιά μας, για να τους πιει το αίμα και να τα μαγειρέψει»…
Πάντως, όταν αναφέρονται στις μάγισσες του 21ου αιώνα, οι περισσότεροι ακαδημαϊκοί, ιστορικοί και κοινωνιολόγοι τονίζουν ότι αυτές ακολουθούν κάποια νεοπαγανιστική παράδοση – συνήθως τη Wicca. Υπάρχει η ομάδα με αποκρυφιστικά ενδιαφέροντα (όπως η αστρολογία, η χειρομαντεία, τα Ταρώ κ.λπ.), η ομάδα της Εκκλησίας του Σατανά, η ομάδα του Ναού του Σεθ (αναγνωρίζουν την εν λόγω θεότητα της Αρχαίας Αιγύπτου ως ζωντανή), καθώς και διάφορα παρακλάδια τους.
Κατά καιρούς ακούγονται εκκλήσεις κάποιων συντηρητικών κέντρων εξουσίας για αφανισμό των “μαγισσών”. Ωστόσο, προς το παρόν, η απαίτηση για μαζικές δολοφονίες τους δεν δείχνει να ενδιαφέρει. Μάλλον έχουν πάρει άλλοι σειρά…



Abbvie