Στρες: Μπορεί να ωφελήσει την υγεία μας;

Το στρες σπάνια θα περάσει απαρατήρητο όταν κάνει την εμφάνισή του: η καρδιά αρχίζει να χτυπά πιο γρήγορα, οι παλάμες ιδρώνουν, η αναπνοή γίνεται πιο κοφτή. Και, όπως είναι λογικό, για τους περισσότερους ανθρώπους αυτά είναι σημάδια ότι «κάτι δεν πάει καλά». Κι όμως, η επιστήμη δίνει μια εντελώς διαφορετική ερμηνεία. Τι θα γινόταν αν αυτά τα συμπτώματα δεν αποτελούσαν ένδειξη επικείμενης κατάρρευσης, αλλά έναν τρόπο με τον οποίο το σώμα ενεργοποιεί όλες του τις δυνάμεις για να ανταποκριθεί σε μια πρόκληση; Αν, για παράδειγμα, ο γρήγορος καρδιακός παλμός δεν ήταν σημάδι αδυναμίας, αλλά ένδειξη ετοιμότητας;

Αυτή η ανατρεπτική προσέγγιση βρίσκεται στο επίκεντρο μιας νέας γενιάς ερευνών, οι οποίες έρχονται να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε το στρες. Εδώ και δεκαετίες, το στρες αντιμετωπίζεται σχεδόν αποκλειστικά ως ο «κακός» της καθημερινότητάς μας. Συνδέεται με καρδιαγγειακά νοσήματα, εξασθένηση του ανοσοποιητικού, ψυχική εξουθένωση και πρόωρη γήρανση, ενώ οι περισσότεροι έχουμε μάθει ότι, προκειμένου να προστατεύσουμε την υγεία μας, θα πρέπει να το μειώσουμε. Τι θα συνέβαινε, όμως, αν το μεγαλύτερο πρόβλημα δεν ήταν το ίδιο το στρες, αλλά ο τρόπος με τον οποίο το αντιλαμβανόμαστε;

Αυτή τη διαφορετική οπτική επιχειρεί να αναδείξει η ψυχολόγος και ερευνήτρια Kelly McGonigal σε μια δημοφιλή ομιλία της στο TEDex, παρουσιάζοντας μια σειρά επιστημονικών ευρημάτων που αμφισβητούν την παραδοσιακή αντίληψη γύρω από το στρες – όχι για να υποστηρίξει ότι το χρόνιο ή ανεξέλεγκτο στρες είναι ακίνδυνο, αλλά για να δείξει πως η στάση μας απέναντί του μπορεί να επηρεάσει ουσιαστικά τον τρόπο με τον οποίο αντιδρά ο οργανισμός.

Αφετηρία αυτής της προσέγγισης είναι μια μεγάλη επιδημιολογική μελέτη που παρακολούθησε περίπου 30.000 ενήλικες για οκτώ χρόνια. Οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να απαντήσουν τόσο στο πόσο έντονο στρες είχαν βιώσει τον τελευταίο χρόνο, όσο και στο αν πίστευαν ότι το στρες ήταν επιβλαβές για την υγεία τους. Όπως ήταν αναμενόμενο, όσοι δήλωναν υψηλά επίπεδα στρες, εμφάνιζαν αυξημένο κίνδυνο θνησιμότητας. Ωστόσο, υπήρχε μια εντυπωσιακή εξαίρεση: ο αυξημένος κίνδυνος αφορούσε κυρίως εκείνους που πίστευαν ότι το έντονο αυτό στρες ήταν και καταστροφικό. Αντίθετα, τα άτομα που βίωναν σημαντικό στρες αλλά δεν το αντιλαμβάνονταν ως απειλή, δεν παρουσίαζαν τον ίδιο αυξημένο κίνδυνο.

Το εύρημα αυτό προφανώς και δεν σημαίνει ότι το στρες μετατρέπεται αυτομάτως σε κάτι ωφέλιμο. Υποδηλώνει, ωστόσο, ότι οι πεποιθήσεις μας επηρεάζουν τη βιολογική απόκριση του οργανισμού και, επομένως, την επίδραση που μπορεί να έχει μια στρεσογόνος εμπειρία στην υγεία μας.

Στρες: Τι έδειξε το πείραμα του Harvard

Σε ένα από τα πιο γνωστά πειράματα του Πανεπιστημίου Harvard, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να μιλήσουν δημόσια και να επιλύσουν δύσκολα μαθηματικά προβλήματα υπό πίεση – δύο συνθήκες ιδιαίτερα στρεσογόνες.

Πριν από τη δοκιμασία, οι ερευνητές χώρισαν τους συμμετέχοντες σε δύο ομάδες και ζήτησαν από τη μία ομάδα να αντιμετωπίσει τα σωματικά συμπτώματα του στρες (γρήγορους παλμούς, επιτάχυνση της αναπνοής και εφίδρωση) ως ενδείξεις ότι ο οργανισμός προετοιμάζεται να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στην πρόκληση. Τα αποτελέσματα ήταν εντυπωσιακά: αν και οι συμμετέχοντες συνέχισαν να παρουσιάζουν αύξηση των καρδιακών παλμών, τα αιμοφόρα αγγεία τους παρέμειναν περισσότερο διασταλμένα, διευκολύνοντας τη ροή του αίματος. Πρόκειται για μια φυσιολογική εικόνα που μοιάζει περισσότερο με εκείνη που παρατηρείται σε στιγμές χαράς ή ενθουσιασμού, και λιγότερο με την κλασική αντίδραση έντονου φόβου, κατά την οποία τα αγγεία συστέλλονται επιβαρύνοντας το καρδιαγγειακό σύστημα. Με άλλα λόγια, το σώμα δεν αντιδρά αποκλειστικά στο γεγονός ότι βιώνει στρες, αλλά ανταποκρίνεται και στον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος ερμηνεύει αυτή την εμπειρία.

Η σημασία της κοινωνικής υποστήριξης

Ακόμη πιο ενδιαφέρουσα είναι η αναφορά στην οξυτοκίνη, μια ορμόνη γνωστή ως «ορμόνη της αγάπης» ή της κοινωνικής σύνδεσης. Στην πραγματικότητα, η οξυτοκίνη απελευθερώνεται και κατά τη διάρκεια μιας στρεσογόνου εμπειρίας. Η έκκριση οξυτοκίνης μάς ωθεί να αναζητήσουμε υποστήριξη, να στραφούμε προς τους ανθρώπους που εμπιστευόμαστε και να δημιουργήσουμε στενότερους κοινωνικούς δεσμούς αντί να απομονωθούμε.

Παράλληλα, η οξυτοκίνη φαίνεται να ασκεί προστατευτική δράση και στο καρδιαγγειακό σύστημα. Συμβάλλει στη διατήρηση της ελαστικότητας των αγγείων, υποστηρίζει την αποκατάσταση μικροτραυματισμών που προκαλούνται από το στρες και ενισχύει τη λειτουργία της καρδιάς. Άρα, ο οργανισμός δεν ενεργοποιεί μόνο μηχανισμούς «μάχης ή φυγής», αλλά και μηχανισμούς προστασίας και αποκατάστασης, ιδιαίτερα όταν διατηρούμε ισχυρές κοινωνικές σχέσεις.

Η σημασία της κοινωνικής υποστήριξης επιβεβαιώνεται και από μια ακόμη μεγάλη μελέτη, στην οποία εξετάστηκε ο τρόπος με τον οποίο οι άνθρωποι διαχειρίζονταν ιδιαίτερα στρεσογόνες περιόδους της ζωής τους. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι τα άτομα που αφιέρωναν χρόνο στο να βοηθήσουν άλλους ανθρώπους (είτε επρόκειτο για συγγενείς και φίλους, είτε για μέλη της κοινότητας), δεν παρουσίαζαν την ίδια αύξηση στον κίνδυνο θνησιμότητας που παρατηρήθηκε σε όσους αντιμετώπιζαν το στρες χωρίς αντίστοιχη κοινωνική αλληλεπίδραση. Η προσφορά δεν λειτουργούσε απλώς ως μια ευχάριστη δραστηριότητα, αλλά φαινόταν να αποτελεί έναν ουσιαστικό μηχανισμό ψυχικής και σωματικής ανθεκτικότητας.

Τι μας λένε, λοιπόν, όλα τα παραπάνω;

Προφανώς και δεν πρέπει να αγνοήσουμε τις σοβαρές συνέπειες που μπορεί να έχει το χρόνιο στρες στην υγεία. Άλλωστε, είναι πολυάριθμες οι μελέτες που τεκμηριώνουν ότι η παρατεταμένη ενεργοποίηση του οργανισμού μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο για μεταβολικά, καρδιαγγειακά και ψυχικά νοσήματα.

Η ουσιαστική διαφοροποίηση βρίσκεται αλλού: στην κατανόηση ότι το στρες αποτελεί μια φυσιολογική βιολογική αντίδραση, σχεδιασμένη να μας βοηθά να ανταποκρινόμαστε στις απαιτήσεις της ζωής. Όταν μάθουμε να αναγνωρίζουμε τα σήματα του σώματός μας όχι ως ένδειξη επικείμενης καταστροφής, αλλά κινητοποίησης του οργανισμού απέναντι σε μια πρόκληση, τότε είναι πιθανό να διαφοροποιήσουμε και τους τρόπους διαχείρισης του στρες που βιώνουμε κατά καιρούς.

Ίσως, τελικά, η πιο σημαντική αλλαγή να μην είναι η παντελής εξαφάνιση του στρες από τη ζωή μας (κάτι μάλλον αδύνατο), αλλά η αλλαγή της σχέσης μας μαζί του. Θα πρέπει να κατανοήσουμε ότι δεν αποτελεί έναν αντίπαλο που πρέπει πάση θυσία να νικήσουμε, αλλά μια φυσική αντίδραση που, όταν συνδυάζεται με την κατάλληλη υποστήριξη και τη διατήρηση ουσιαστικών προσωπικών σχέσεων, μπορεί να μετατραπεί σε σημαντικό σύμμαχο απέναντι στις προκλήσεις της καθημερινότητας.

Πηγές

https://www.ted.com/talks/kelly_mcgonigal_how_to_make_stress_your_friend

https://www.health.com/condition/stress/5-weird-ways-stress-can-actually-be-good-for-you

https://www.healthline.com/health/benefits-of-stress-you-didnt-know-about