Λίλα Σταμπούλογλου
«Να με πάρετε τηλέφωνο να κανονίσουμε», μου έγραψε μια μαμά φίλου του παιδιού μου σε μήνυμα.
Να την πάρω τηλέφωνο; Γιατί; Μια χαρά μπορούμε να κανονίσουμε το playdate και με τα μηνύματα, σκέφτηκα. Η ιδέα αυτής της απλής τηλεφωνικής συνομιλίας μού έφερε μια μικρή, ακατανόητη δυσφορία. Και όχι γιατί δεν συμπαθώ τη γυναίκα αυτή – αντιθέτως. Αλλά δεν συμπαθώ να μιλάω πια στο τηλέφωνο με κανέναν. Για πολύ καιρό αναρωτιόμουν γιατί έχω αυτή την άρνηση με τη συγκεκριμένη συσκευή, μέχρι που διάβασα για την «τηλεφωνοφοβία».
Τα δημοσιεύματα, βέβαια, αποδίδουν αυτή τη νέου τύπου φοβία στις νεότερες γενιές. Ένας στους τέσσερις νέους, λένε οι έρευνες, δεν απαντά ποτέ όταν τον καλούν. Ούτε καν στους γονείς ή στους φίλους του. Προτιμάει να στέλνει μήνυμα ή ηχητικό. Οι μισοί από τους ερωτηθέντες σε τέτοιου είδους έρευνες ομολογούν ότι, όταν ακούν ήχο κλήσης, τους πιάνει αγωνία, ακόμα και ταχυκαρδία.
Gen Z δεν είμαι, αλλά να που κι εγώ, ως Millenial, νιώθω ένα κάποιο άγχος στην ιδέα μιας κλήσης που θα με φέρει ενώπιον μιας ζωντανής, σε πραγματικό χρόνο, φωνής. Εγώ θέλω να ελέγχω τι λέω και πώς το λέω – και το ελέγχω καλύτερα στον γραπτό λόγο.
Προσπαθώντας να αποκρυπτογραφήσει το φαινόμενο των καιρών, η Ψυχολογία εκτιμά ότι ο σύγχρονος νέος θεωρεί μια κλήση χρονοβόρα και αντιπαραγωγική, ειδικά αν είναι απρογραμμάτιστη. Την αίσθηση αυτή διογκώνει και το γεγονός ότι, πολλές φορές, μια κλήση γίνεται για πώληση, κάτι σύνηθες πια.
Πέρα από το προφανές του εκνευριστικού, όμως, υπάρχει μια δυσανεξία στη δια ζώσης επικοινωνία. Και η τηλεφωνοφοβία είναι απλά ένα μικρό παρακλάδι αυτής της δυσανεξίας, η οποία μεταφράζεται σε ένα περίεργου τύπου κοινωνικό άγχος, από το οποίο όλοι, λίγο-πολύ, πάσχουμε. Ίσως γιατί η καθημερινότητα μοιάζει με έναν συνεχόμενο κύκλο ειδοποιήσεων, επιλογών και συγκρίσεων, που μας κάνει ευαίσθητους απέναντι στον άλλο.
Το κοινωνικό άγχος στη σημερινή μορφή του δεν έχει το βαρύ φορτίο της κλινικής διάγνωσης· είναι περισσότερο μια νεύρωση που σε βασανίζει τόσο όσο, δεν σε κάνει να αισθάνεσαι προβληματικός και σε οδηγεί σε μικρές καθημερινές αποφυγές: προτιμάς τις βιντεοκλήσεις από μια συνάντηση, στέλνεις μήνυμα αντί να πάρεις τηλέφωνο, δεν μιλάς από φόβο μην κάνεις λάθος και μετράς την εξωστρέφειά σου με τσιγκουνιά.
Υπάρχουν άνθρωποι που αποφεύγουν τις κοινωνικές συγκεντρώσεις γιατί φοβούνται ότι θα κριθούν, υπεραναλύουν αυτό που θα πουν ή είπαν, στην τάξη ή στο γραφείο δεν ρωτάνε ποτέ εκείνο για το οποίο απορούν, δυσκολεύονται να συνεργαστούν με άλλους και παραμένουν μοναχικοί στην προσωπική τους ζωή, εξαιτίας της αδυναμίας τους να εκφραστούν ή, απλώς, να γνωρίσουν κάποιον. Γι’ αυτό έχουν τόση πέραση οι εφαρμογές γνωριμιών: γιατί το πρώτο, δύσκολο, βήμα γίνεται με μερικά μηνύματα σε ηλεκτρονικά ταχυδρομεία.
Οι ρίζες του φαινομένου πολλαπλές. Σαφώς και η ψηφιακή ζωή αποδυνάμωσε τις δεξιότητες πρόσωπο με πρόσωπο, φέρνοντας εντονότερη ανησυχία για την κρίση των άλλων. Είναι, όμως, και η αίσθηση μόνιμης διαθεσιμότητας/συνδεσιμότητας, η οποία μας κάνει να θεωρούμε ότι όποιος θέλει μπορεί να μας στείλει ανά πάσα στιγμή σ’ ένα inbox, κι εμείς θα του απαντήσουμε στον χρόνο μας.
Υπάρχει, ωστόσο, και μια βαθύτερη πληγή που μας έχει μετατρέψει σε κοινωνικά αγχωμένα όντα. Τα κοινωνικά δίκτυα έχουν προσφέρει ευκαιρίες σύνδεσης, αλλά ταυτόχρονα έχουν δημιουργήσει εύφορο έδαφος για σύγκριση, εκφοβισμό και κακή αξιολόγηση του εαυτού μας. Βλέπουμε επιλεγμένα, φωτογενή στιγμιότυπα άλλων ανθρώπων, και πιστεύουμε ότι οι άλλοι είναι καλύτεροι από εμάς, σε όλα.
Η εξάρτηση από την ψηφιακή επικοινωνία αλλάζει και τον κλασικό τρόπο που μαθαίνουμε να επικοινωνούμε. Όταν οι πρώτες και πιο συχνές μορφές κοινωνικής αλληλεπίδρασης γίνονται μέσω μηνυμάτων, emojis και σύντομων βίντεο, οι λεπτές δεξιότητες ανάγνωσης μη λεκτικών σημάτων, το timing της ομιλίας και η ικανότητα να διαχειριζόμαστε την αυθόρμητη αμηχανία εξασθενούν. Με άλλα λόγια, αν εξασκείσαι να συνομιλείς κυρίως γράφοντας, το δια ζώσης ραντεβού μπορεί να μοιάζει πιο δύσκολο και λιγότερο προβλέψιμο, και να σε αγχώνει. Δεν είναι τυχαίο ότι, σε περιόδους κοινωνικής απομόνωσης, όπως η καραντίνα, φάνηκε ότι η ψυχική υγεία επωφελείται περισσότερο από την πρόσωπο με πρόσωπο επικοινωνία.
Τα ρίχνουμε όλα στην τεχνολογία μέχρι στιγμής, αλλά δεν είναι η μόνη υπεύθυνη για το κοινωνικό άγχος. Όλο το περιβάλλον που ζούμε το ευνοεί. Σε πιέζει να αποδίδεις, δαιμονοποιεί την απόρριψη, την αποτυχία και το λάθος, σε θέτει σε τροχιές καθημερινότητας που σε εξοντώνουν, και σε πετάει σε συνθήκες που δικαίως σε κάνουν να αισθάνεσαι ανασφάλεια.
Υπάρχει ένας καταιγισμός απαιτήσεων, στον οποίο αδυνατείς να αντιδράσεις. Ακόμα και στα μικρά (στο πότε θα κάνεις like ή θα απαντήσεις σ’ ένα μήνυμα), ακόμα κι εκεί θα κριθείς αυστηρά. Η κοινωνική συνδιαλλαγή δεν ήταν ποτέ πιο επισφαλής συναισθηματικά. Ή, τουλάχιστον, έτσι φτάσαμε να τη νιώθουμε.
Υπάρχει λύση, άραγε; Μελέτες προτείνουν παρεμβάσεις που συνδυάζουν τις νέες συνήθειες με τις παλιές δεξιότητες. Η γνωστική – συμπεριφορική θεραπεία για τη διαχείριση φόβων και διαστρεβλωμένων πεποιθήσεων, όπως και διάφορα προγράμματα που διδάσκουν δεξιότητες κοινωνικής επικοινωνίας, φαίνεται ότι θα φανούν χρήσιμα στις γενιές που αναπτύσσουν τέτοιες φοβίες.
Μια μέθοδος που οι ειδικοί προτείνουν είναι ασκήσεις έκθεσης σε σταδιακά πιο δύσκολες κοινωνικές καταστάσεις. Αν, για παράδειγμα, δεν μπορείς το τηλέφωνο, ξεκινάς αρχικά με σύντομα τηλεφωνήματα και μετά δοκιμάζεις πιο μακροχρόνιες συνομιλίες. Σου προτείνουν, επίσης, να αποτοξινωθείς ψηφιακά, για να μειώσεις τις ψευδαισθήσεις που δημιουργεί η ανεδαφική σύγκριση με τους άλλους.
Το συμπέρασμα, πάντως, είναι ότι διανύουμε μια εποχή με καινούργια δεδομένα. Μέσα σ’ αυτά, το κοινωνικό άγχος έρχεται να προστεθεί σαν μία ακόμα παρενέργεια της τεχνολογικής, κοινωνικής και πολιτιστικής αλλαγής που βιώνει ο σύγχρονος κόσμος. Δεν αρκεί να ρίξουμε το πρόβλημα στην οθόνη. Χρειάζονται συνδυασμένες λύσεις που μαθαίνουν ξανά στους ανθρώπους πώς να βρίσκονται στον ίδιο χώρο, να διαχειρίζονται την αβεβαιότητα μιας ζωντανής συνομιλίας και να χρησιμοποιούν την τεχνολογία ως εργαλείο, και όχι ως προστατευτική ασπίδα.
Ίσως βοηθήσει να θυμόμαστε αυτό που είπε ο ψυχολόγος Alfred Adler: «Ο τρόπος να ξεπεράσεις τον φόβο των άλλων είναι να θυμάσαι ότι κι εκείνοι φοβούνται το ίδιο για σένα». Οι περισσότεροι φοβούνται, και ας μην το ομολογούν. Η εξωστρεφής επικοινωνία είναι η αχίλλειος πτέρνα του κόσμου μας.