Ηλικιακός ρατσισμός, τελικά, σκοτώνουμε τα άλογα όταν γεράσουν;
Plan Be Mag
ηλικίακος ρατσισμός
Trend

Ηλικιακός ρατσισμός | Τελικά, «σκοτώνουμε τα άλογα όταν γεράσουν»…;

Συχνά-πυκνά παρακολουθώ σεμινάρια δημοσιογραφίας, προκειμένου να ενημερώνομαι για τις εξελίξεις, αλλά και για να λαμβάνω επιπλέον γνώσεις.  Η αλήθεια είναι πως δεν θεωρώ ότι η ηλικία μου (είμαι πλέον 49 ετών) αποτελεί τροχοπέδη στην εκπαίδευσή μου, καθώς πίστευα πάντοτε ότι η ηλικία είναι ένας αριθμός και τίποτε περισσότερο. Παρακολουθώντας, λοιπόν, το συγκεκριμένο σεμινάριο, με έκπληξη αντιλήφθηκα πως, όταν αναφέρθηκα στην ηλικία μου, υπήρξε μια περίεργη αντιμετώπιση από την πλευρά των υπόλοιπων –μικρότερων ηλικιακά– συμμετεχόντων.

Γιώτα ΧουλιάραΓιώτα Χουλιάρα

Συχνά-πυκνά παρακολουθώ σεμινάρια δημοσιογραφίας, προκειμένου να ενημερώνομαι για τις εξελίξεις, αλλά και για να λαμβάνω επιπλέον γνώσεις.  Η αλήθεια είναι πως δεν θεωρώ ότι η ηλικία μου (είμαι πλέον 49 ετών) αποτελεί τροχοπέδη στην εκπαίδευσή μου, καθώς πίστευα πάντοτε ότι η ηλικία είναι ένας αριθμός και τίποτε περισσότερο. Παρακολουθώντας, λοιπόν, το συγκεκριμένο σεμινάριο, με έκπληξη αντιλήφθηκα πως, όταν αναφέρθηκα στην ηλικία μου, υπήρξε μια περίεργη αντιμετώπιση από την πλευρά των υπόλοιπων –μικρότερων ηλικιακά– συμμετεχόντων.

Για να μην αδικήσω κάποιον, πρέπει να διευκρινίσω ότι σε όλους έκανε ευχάριστη εντύπωση το γεγονός ότι, «παρά την ηλικία μου» –λίγο πριν το μισό αιώνα–, όπως μου είπαν με μια δόση… οίκτου ανάμεικτου με σεβασμό, είχα το κουράγιο να διαβάσω για μία ακόμη επαγγελματική πιστοποίηση. «Μακάρι στην ηλικία σου να είμαι και εγώ έτσι», εκφράστηκε με θαυμασμό μια 25χρονη συνάδελφος, και θυμήθηκα κάτι που είχε πει η μητέρα μου για μια μακρινή θεία, η οποία έφτασε αισίως τα 98 έτη: «Μακάρι να πάρουμε τα χρόνια της». Μια φράση που συχνά λέμε για τους ανθρώπους της τρίτης ηλικίας.

Ενδεχομένως αρκετοί να αναρωτηθείτε αν ένιωσα γερασμένη και αν μετάνιωσα που παρακολούθησα το σεμινάριο. Φυσικά και δεν μετάνιωσα. Σκοπεύω, μάλιστα, να παρακολουθήσω και άλλα σεμινάρια, ακόμη κι αν χρειαστεί να καθίσω δίπλα σε 18χρονα.

Δεν ξέρω πόσοι έχετε παρακολουθήσει την αισθηματική κομεντί «Ο Αρχάριος» (“The Intern”)    με τον Ρόμπερτ Ντε Νίρο και την Αν Χάθαγουεϊ. Στην ταινία, ο Ντε Νίρο είναι ένας 70χρονος χήρος συνταξιούχος, ο οποίος αποφασίζει να επανέλθει στην εργασιακή ενεργό δράση προκειμένου να αντιμετωπίσει τη μοναξιά. Το πράττει, μάλιστα, ως ασκούμενος σε μια ιστοσελίδα μόδας, την οποία διευθύνει η Χάθαγουεϊ. Κι ενώ, αρχικά, μοιάζει να μην πολυταιριάζει στο περιβάλλον, σύντομα γίνεται πολύτιμο μέλος της ομάδας, προτείνοντας λύσεις και βοηθώντας σε καταστάσεις κρίσης, όχι μόνο με τις γνώσεις του, αλλά κυρίως με τη μακρά εμπειρία του.

Η ταινία, μέσα από δόσεις χιούμορ και αισθηματικών κλισέ, πραγματεύεται με μια ανάλαφρη προσέγγιση το θέμα του ηλικιακού ρατσισμού, ο οποίος βασίζεται σε προκαταλήψεις, αλλά κυρίως στην κατηγοριοποίηση ανάλογα με κάποιο χαρακτηριστικό (όπως η ηλικία), οδηγώντας στη στερεοτυπική αντιμετώπιση των ανθρώπων μεγαλύτερης ηλικίας.

Ηλικισμός: Ο ρατσισμός προς την τρίτη ηλικία

Ο ηλικιακός ρατσισμός ή ηλικισμός (από τον αγγλικό όρο ageism) είναι η προκατάληψη, η διάκριση ή ο εκφοβισμός ατόμων και ομάδων με βάση την ηλικία τους. Ο όρος “ageism” επινοήθηκε το 1969 από τον Αμερικανό ψυχίατρο και γεροντολόγο Ρόμπερτ Μπάτλερ, για να περιγράψει τις διακρίσεις σε βάρος των ηλικιωμένων, με βάση την ορολογία του σεξισμού και του ρατσισμού.

Ο Μπάτλερ όρισε τον ηλικισμό ως συνδυασμό τριών συνδεδεμένων στοιχείων: εντοπίζεται σε άτομα μεγαλύτερης ηλικίας, γερασμένα ή σε διαδικασία γήρανσης, και παρουσιάζει πρακτικές που εισάγουν διακρίσεις σε βάρος ηλικιωμένων, και πολιτικές που διαιωνίζουν τα στερεότυπα για τους ηλικιωμένους. Ο όρος “ageism” έχει επίσης χρησιμοποιηθεί για να περιγράψει την καταπίεση των νεότερων ανθρώπων από τους ηλικιωμένους.

Η σύγχρονη κοινωνία, λόγω των ταχύτατων ρυθμών ανάπτυξης της τεχνολογίας, είναι σταθερά προσανατολισμένη στη νεολαία, γεγονός που έχει ως αποτέλεσμα οι ηλικιωμένοι να έρχονται αντιμέτωποι με μεγάλο ποσοστό προκαταλήψεων και διακρίσεων λόγω της ηλικίας τους. Συχνά μπορεί οι ίδιοι να αισθάνονται βαθιά γερασμένοι, έχοντας εσωτερικεύσει μια ζωή αρνητικών στερεοτύπων για τη γήρανση. Το στίγμα και οι διακρίσεις γύρω από την απώλεια της σωματικής ή πνευματικής ικανότητας είναι, κάποιες φορές, αβάσταχτο βάρος για έναν άνθρωπο που η ηλικία τον βάζει στο περιθώριο.

Όπως συμβαίνει και με άλλες μορφές προκατάληψης, ο ηλικισμός δεν βασίζεται πάντοτε στη βιολογία, αλλά είναι κοινωνικά κατασκευασμένος, όπως εξηγεί στο βιβλίο της “Extra Time” (στα ελληνικά «Κερδίζοντας στην παράταση») η δημοσιογράφος και συγγραφέας Καμίλα Κάβεντις, η οποία είναι μέλος της Βουλής των Λόρδων του Ηνωμένου Βασιλείου από το 2016 και έχει εργαστεί με ομάδες ηλικιωμένων.  Στο βιβλίο της αμφισβητεί τα ταμπού γύρω από τη γήρανση και εξηγεί ότι μπορεί να γίνει μια ουσιαστική κοινωνική επανάσταση εάν αλλάξουμε νοοτροπία, επιτρέποντας στους ηλικιωμένους να απολαμβάνουν τη ζωή και να μην αισθάνονται αποκομμένοι από το κοινωνικό σύνολο.

«Έχουµε κάνει τόσες πολλές προόδους σε άλλους τοµείς -τα πολιτικά δικαιώµατα, τα δικαιώµατα των οµοφυλόφιλων-, αλλά ο ηλικιακός ρατσισµός εξακολουθεί να είναι ένας τοµέας-ταµπού που δεν συζητείται, ούτε αντιµετωπίζεται» – Madonna

Γεροντοφοβία

Οι μεροληπτικές πτυχές του ηλικιακού ρατσισμού έχουν συνδεθεί στενά με τη γεροντοφοβία.

Γεροντοφοβία είναι ο φόβος του εκφυλισμού του εαυτού μας που σχετίζεται με την ηλικία (παρόμοιος με τη γερασκοφοβία). Ο όρος προέρχεται από το ελληνικό γέρων – gerōn και φόβος – phobos. Η γεροντοφοβία έχει συνδεθεί με τη θανατοφοβία, καθώς ο φόβος για τα γηρατειά μπορεί να είναι πρόδρομος του φόβου του θανάτου. Η γεροντοφοβία μπορεί να προκληθεί από τα επιβλαβή στερεότυπα σχετικά με τους ηλικιωμένους που εμφανίζονται στη δημόσια συζήτηση, στα μέσα μαζικής ενημέρωσης, ακόμη και στα παραμύθια (πόσες φορές ως παιδιά δεν έχουμε ακούσει τρομακτικές ιστορίες με τον κακό γέρο ή την κακιά γριά μάγισσα).

Αυτός ο παράλογος φόβος (ή και μίσος) για τους ηλικιωμένους μπορεί να συσχετιστεί με την προσδοκία ότι κάποια μέρα όλοι οι νέοι, συμπεριλαμβανομένου του εαυτού μας, θα γεράσουν αναπόφευκτα και θα υποφέρουν από τη μη αναστρέψιμη υποβάθμιση της υγείας που συνοδεύει το γήρας, η οποία συνδέεται με αναπηρία, ασθένεια και θάνατο. Η θέα των ηλικιωμένων θα μπορούσε να είναι μια πιθανή υπενθύμιση θανάτου (memento mori) και αναπόφευκτης βιολογικής ευπάθειας. Αυτή η απροθυμία να αποδεχθούμε το γήρας μπορεί να εκδηλωθεί με αισθήματα εχθρότητας και μεροληπτικές πράξεις προς τους ηλικιωμένους.

Μερικά παραδείγματα ηλικιακού ρατσισμού περιλαμβάνουν τις ακόλουθες συμπεριφορές:

  • Άρνηση πρόσληψης ατόμων πάνω από μια ορισμένη ηλικία (συνήθως από τα 50 και μετά),

ζητώντας την ηλικία κάποιου σε μια συνέντευξη για δουλειά ενώ δεν σχετίζεται με την εργασία.

  • Αντιμετώπιση των ηλικιωμένων ως άσχετων, λιγότερο παραγωγικών ή κολλημένων με το παρελθόν.
  • Αντιμετώπιση των γηραιότερων ατόμων σαν να είναι αόρατα, μη έξυπνα ή αναλώσιμα.
  • Ηλικιακά αστεία που υποδηλώνουν ότι κάποιος είναι λιγότερο πολύτιμος ή λιγότερο άξιος σεβασμού λόγω γήρατος.
  • Προσβλητικές γενικεύσεις για μια συγκεκριμένη γενιά.
  • Αγνόηση των ανησυχιών ή των επιθυμιών κάποιου λόγω της ηλικίας του.
  • Εκμετάλλευση της ηλικίας κάποιου για προσωπικό όφελος ή χρήση της ηλικίας του ως δικαιολογίας για να τον υπονομεύσουμε, να τον εξαπατήσουμε ή να τον ελέγξουμε.

Κερδίζοντας στην παράταση

«Να σταματήσω τη γήρανση; Να εξαφανιστώ;», αναρωτήθηκε η Σάρα Τζέσικα Πάρκερ μιλώντας στη “Vogue” τον Νοέμβριο του 2021, λίγες μόνο εβδομάδες πριν από την τηλεοπτική της επιστροφή ως Κάρι Μπράντσο, μετά τη θύελλα αντιδράσεων στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης για το ότι η πρωταγωνίστρια του “Sex and the City” φαίνεται πλέον γερασμένη λόγω της φυσικής φθοράς του χρόνου.

Η Πάρκερ δεν είναι η μόνη εκπρόσωπος της βιομηχανίας του θεάματος, η οποία έχει μιλήσει για τον ηλικιακό ρατσισμό που αποκλείει γυναίκες ηθοποιούς μετά από κάποια ηλικία από το να βρεθούν στη μικρή ή μεγάλη οθόνη. Από τις κρέμες προσώπου «αντιγήρανσης», με τις οποίες μας βομβαρδίζουν καθημερινά, μέχρι τις «έξυπνες» κάρτες γενεθλίων με αστεία για τους μεγαλύτερους σε ηλικία ανθρώπους, το μήνυμα είναι σαφές: Το να είσαι ηλικιωμένος είναι κάτι που πρέπει να αποφύγεις.

Ακόμη και στα «Φιλαράκια», οι πρωταγωνιστές σε ένα από τα επεισόδια αντιμετωπίζουν το θέμα της ηλικίας με τρόμο, όταν σταδιακά γιορτάζουν τα 30α γενέθλια τους. Φανταστείτε πώς θα ένιωθαν αν έπρεπε να σβήσουν 50 ή 60 κεράκια επάνω στη τούρτα…

Η ηλικία είναι μια πεισματική προκατάληψη. Άραγε πόσες φορές δεν έχουμε δυσανασχετήσει, όταν ένας ηλικιωμένος καθυστερεί την ουρά στο ΑΤΜ, ακριβώς επειδή δεν είναι τόσο εξοικειωμένος με την τεχνολογία που οι νεότερες γενιές παίζουν στα δάχτυλα; «Μη μου φωνάζετε που σας καθυστερώ», είχε παραπονεθεί πριν λίγες μέρες ένας ηλικιωμένος κύριος, καθώς υπήρξε ένταση στην ουρά του ΑΤΜ. «Όλα είναι καινούργια για μένα, αλλά θέλω να μάθω, και θα τα μάθω», μας βεβαίωσε. Εκείνη τη στιγμή αναρωτήθηκα αν είχε κάποιον να τον εκπαιδεύσει, παιδιά ή εγγόνια…

Μην το αρνηθείτε! Έχει συμβεί σε όλους μας να αντιδράσουμε με τρόπο απαξιωτικό απέναντι σε ένα ηλικιωμένο άτομο, ακόμη κι αν το κάνουμε από… συμπόνια.

Όμως η ζωή δεν τελειώνει επειδή μεγαλώνουμε. Εξάλλου, η ηλικία είναι απλά ένας αριθμός. Κάποιες φορές, η παράταση σε έναν ποδοσφαιρικό αγώνα είναι εκείνη που κρίνει και το παιχνίδι. «Τα στερνά τιμούν τα πρώτα», έλεγαν οι πρόγονοί μας.

Όλες οι ηλικίες έχουν τη δική τους χάρη. Σε πολλές περιπτώσεις, ένας άνθρωπος μεγαλύτερης ηλικίας μπορεί να αποτελέσει πολύτιμο αρωγό και στήριγμα μιας οικογένειας, μιας εργασίας και, εντέλει, της κοινωνίας. Η εκπαίδευση, η κατανόηση, η συνεργασία μεταξύ των γενεών και η αλλαγή πολιτικής είναι απαραίτητοι παράγοντες για να κάνουμε το επόμενο βήμα, σε μια εποχή χωρίς ηλικιακό ρατσισμό.