Μαρία Λυσάνδρου
Με τι γελάμε περισσότερο οι θεατές στην Ελλάδα; Το ίδιο αυτό θέμα συζητήσαμε και με τον Γιάννη Μπέζο, και με τον Δημήτρη Μακαλιά, τους δύο φιλοξενούμενούς μας σ’ αυτό το τεύχος του “Plan Be”. Η απάντηση και των δύο ήταν ίδια: «Ο θεατής γελάει περισσότερο όταν, σ’ αυτό που βλέπει, αναγνωρίζει τον εαυτό του».
Δεν μπορώ, όμως, να μην αναρωτηθώ: Αυτό ισχύει, άραγε, και στη ζωή;
Νομίζω πως όχι. Και όχι επειδή δεν έχουμε χιούμορ· έχουμε πολύ. Απλώς το χρησιμοποιούμε κατά περίπτωση. Όσο εύκολα (πανεύκολα) αναγνωρίζουμε και γελάμε με τα χαρακτηριστικά και τις συμπεριφορές των άλλων, τόσο δύσκολα αναγνωρίζουμε –πόσω μάλλον γελάμε με– τις δικές μας συμπεριφορές.
Κατ’ αρχάς, ας συμφωνήσουμε ότι, μεταξύ χιούμορ, προσβολής και χοντράδας, η γραμμή είναι εξαιρετικά λεπτή. Το να διακωμωδείς πρόσωπα και καταστάσεις χρειάζεται ικανότητες, χρειάζεται ευφυία. Αλλά, πάνω απ’ όλα, χρειάζεται βαθιά ευαισθησία και ενσυναίσθηση. Διότι ενσυνείδητα πας να «πειράξεις» κάποιον, προκειμένου να γελάσει ο διπλανός / η παρέα / οι άγνωστοι γύρω σου / εκείνος ο ίδιος – και εδώ το αν αυτό το «πείραγμα» θα είναι παιχνιδιάρικο ή κακοποιητικό, είναι το κλειδί.
Σκέφτομαι με πόση ευκολία χαρακτηρίζουμε συχνά κάποιον «ακομπλεξάριστο», θεωρώντας το παράσημο. «Ακομπλεξάριστος», όμως, γιατί; Επειδή δέχεται το χιούμορ που τον αφορά; Επειδή και ο ίδιος μπορεί να αυτο-τρολάρεται;
Κι όμως, η ίδια η λέξη λέει: «Αν δεν γελάσεις ή αν παρεξηγηθείς, προφανώς και είσαι συμπλεγματικός». Άρα, το να γελάει κανείς με αυτά που τον αφορούν, δείχνει απουσία κόμπλεξ. Τι γίνεται, όμως, αν κάποιος γελάει ή αυτο-τρολάρεται, ακριβώς επειδή είναι συμπλεγματικός; Επειδή ίσως έτσι κρύβει την αδυναμία του ή το ότι πληγώνεται, προσπαθώντας να κάνει τους άλλους να τον αποδεχτούν;
Επιπλέον, όσο «ακομπλεξάριστος» κι αν είσαι, θα γελάσεις πάντα με αυτά που σε αφορούν; Αν κάτι π.χ. θίγει τον εγωισμό σου ή υποτιμά τη νοημοσύνη σου, θα το δεχτείς; Θα γελάσεις όντως – τουλάχιστον αυθόρμητα; Δεν είμαι και τόσο σίγουρη.
«Εμείς έχουμε την τάση να κάνουμε κριτική σε όλους, η ‘αυτοκριτική’ μάς είναι άγνωστη λέξη», μου λέει ο Γιάννης Μπέζος, σε ένα άλλο σημείο της συζήτησής μας. Άρα, εδώ τίθεται και ένα άλλο θέμα: μήπως, πολλές φορές, γελάμε ακριβώς επειδή ΔΕΝ αναγνωρίζουμε τον εαυτό μας (ενώ θα έπρεπε);
Ορίστε κάτι λίγο ακραίο, αλλά σίγουρα πιο χειροπιαστό: Πολλοί γελάνε με την εκάστοτε σάτιρα περί σκανδάλου ΟΠΕΚΕΠΕ και ρουσφετιών μεταξύ πολιτικών και ψηφοφόρων τους. Εδώ, όμως, προκύπτει το εξής: Πόσοι από αυτούς, άραγε, δεν χρησιμοποίησαν ένα «μέσο» που διέθεταν, σε μια στιγμή που είτε βρέθηκαν σε ανάγκη (σοβαρή ή μη), είτε ήθελαν απλά «να γίνει η δουλειά τους»; (Σε καμία περίπτωση αυτό δεν εξισώνεται με τις «εξυπηρετήσεις» που αφορούν στο συγκεκριμένο σκάνδαλο. Είναι, όμως, χαρακτηριστικό μιας γενικότερης νοοτροπίας. Το ποιες αιτίες οδήγησαν στην καλλιέργεια αυτής της νοοτροπίας είναι μια τεράστια και πολύ σοβαρή συζήτηση, η οποία ξεφεύγει κατά πολύ από το θέμα μας).
Όσοι από αυτούς, λοιπόν, γελάνε ή και θυμώνουν, το κάνουν επειδή αναγνωρίζουν κάτι από τον εαυτό τους; Η επειδή, παραδόξως, όχι; Ιδού το ερώτημα.
Καταλήγω στο ότι, όντως, στα πιο «ανώδυνα» συνήθως γελάμε με τον εαυτό μας – ενσυνείδητα και πηγαία. Και στα «επώδυνα» γελάμε εξίσου. Τώρα, το «με ποιον ακριβώς» και «γιατί», είναι άλλη ιστορία.