Γιώτα Χουλιάρα
Ένα ήσυχο πρωινό Δευτέρας, ένα ανώτατο διοικητικό στέλεχος επιχείρησης ανοίγει τον φορητό υπολογιστή του μόλις βρεθεί στο γνώριμο χώρο του γραφείου του. Κατά τη διάρκεια της νύχτας, ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης έχει ήδη αναλύσει τα σήματα που δίνει η αγορά, τις κατευθύνσεις του αγοραστικού κοινού, το συναίσθημα των πελατών και τα λειτουργικά δεδομένα. Μέσα σε λίγα λεπτά, εξετάζει πληροφορίες που κάποτε απαιτούσαν εβδομάδες συναντήσεων, υπολογισμών και μηνυμάτων ηλεκτρονικού ταχυδρομείου. Η τεχνολογία λειτουργεί άψογα. Ωστόσο…
…η πιο σημαντική απόφαση της εργασιακής ημέρας δεν θα ληφθεί από τον αλγόριθμο. Θα ληφθεί από τον άνθρωπο, ζυγίζοντας τον μακροπρόθεσμο αντίκτυπο έναντι του βραχυπρόθεσμου κέρδους, λαμβάνοντας υπ’ όψιν τους ανθρώπους πίσω από τους αριθμούς, εργαζόμενους και πελάτες, και ευθυγραμμίζοντας ανάλογα την στρατηγική της επιχείρησης. Σε αυτή ακριβώς την παύση, σε αυτή τη στιγμή που ο άνθρωπος αποφασίζει παρακολουθώντας τα δεδομένα, βρίσκεται η πραγματική ιστορία της τεχνητής νοημοσύνης στον χώρο εργασίας.
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν αποτελεί πλέον μια μακρινή καινοτομία. Είναι εδώ, πανταχού παρούσα και άμεσα συνυφασμένη με την καθημερινή επαγγελματική ζωή, καθώς εκτείνεται από τα χρηματοοικονομικά και την εφοδιαστική αλυσίδα, έως την υγειονομική περίθαλψη, την εκπαίδευση και τις βιομηχανίες. Τα τελευταία χρόνια, με την άνοδο της τεχνολογίας και την «εισβολή» της σε κάθε κομμάτι της καθημερινότητας του ανθρώπου, η συζήτηση επικεντρώνεται συχνά στις επιπτώσεις του αυτοματισμού που φέρνει η τεχνητή νοημοσύνη. Όμως μέσα από τις αλλαγές που επιβεβαιώνουν το μέλλον που έρχεται, αναδύονται μερικά χρήσιμα ερωτήματα:
Τι είδους ανθρώπινη συμβολή καθίσταται απαραίτητη, όταν οι μηχανές χειρίζονται ταχύτητα, κλίμακα και δεδομένα;
Ποιες οι ανθρώπινες δεξιότητες που θα ξεχωρίσουν και θα κάνουν τη διαφορά στον επαγγελματικό τομέα;
Η τεχνητή νοημοσύνη μεταμορφώνει μεν τον τρόπο με τον οποίο γίνεται η εργασία, αλλά όχι το πού βρίσκεται τελικά η ευθύνη, το νόημα και η αξία. Το πραγματικό ανταγωνιστικό πλεονέκτημα μετατοπίζεται σε καθαρά ανθρώπινες ικανότητες: κρίση, δημιουργικότητα, ηθική και σύνδεση. Σε μια εποχή ευφυούς τεχνολογίας, επανεξέταση των επιχειρήσεων σημαίνει επαναπροσδιορισμός του ανθρώπινου ρόλου στην εργασία και ενίσχυση της ανθρώπινης ευθύνης.
Ο χώρος εργασίας του μέλλοντος
Για δεκαετίες, η εργασία σχεδιάστηκε με γνώμονα την αποτελεσματικότητα. Παραγωγικότητα σήμαινε να κάνουμε περισσότερα, πιο γρήγορα και με λιγότερα σφάλματα. Η τεχνητή νοημοσύνη υπερέχει ακριβώς σε αυτούς τους τομείς. Επεξεργάζεται πληροφορίες σε πρωτοφανή κλίμακα, ανιχνεύει μοτίβα αόρατα στους ανθρώπους και εκτελεί επαναλαμβανόμενες εργασίες με αξιοσημείωτη συνέπεια.
Καθώς αυτές οι δυνατότητες καθίστανται εργασιακό δεδομένο, η ίδια η εργασία αλλάζει χαρακτήρα. Οι εργαζόμενοι αφιερώνουν λιγότερο χρόνο στη συλλογή πληροφοριών και περισσότερο χρόνο στην αξιολόγησή τους. Η λήψη αποφάσεων στην εργασία επικεντρώνεται λιγότερο στην εκτέλεση και περισσότερο στην κρίση και την ευθύνη.
«Ο καλύτερος τρόπος για να προβλέψεις το μέλλον είναι να το δημιουργήσεις», αναφέρει ένα διάσημο απόφθεγμα που αποδίδεται στον Αβραάμ Λίνκολν και χρησιμοποιείται συχνά από προσωπικότητες, όπως ο Αμερικανός επιστήμονας υπολογιστών Άλαν Κέι. Η έμφαση εδώ δίνεται στην ανάληψη προληπτικής δράσης και στις συνειδητές επιλογές προκειμένου να διαμορφώσεις το πεπρωμένο σου, αντί να περιμένεις παθητικά να συμβεί, ενθαρρύνοντας το όραμα, τον καθορισμό στόχων και την καινοτομία. Στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης, αυτή η πράξη εξαρτάται όλο και περισσότερο από την ανθρώπινη επιλογή.
Η «ποιότητα» της ανθρώπινης παρουσίας
Η τεχνητή νοημοσύνη αποδίδει καλύτερα όταν οι στόχοι είναι σαφώς καθορισμένοι και τα αποτελέσματα εύκολα μετρήσιμα. Η πραγματική ζωή, όμως, σπάνια είναι τόσο τακτοποιημένη. Οι αγορές μεταβάλλονται, οι κοινωνικές προσδοκίες εξελίσσονται και τα θέματα ηθικής περιπλέκουν ακόμη και τις πιο ξεκάθαρες στρατηγικές.
Αυτό είναι και το σημείο όπου η ανθρώπινη κρίση αποκτά κεντρική θέση. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί μεν να προτείνει ενέργειες, αλλά δεν μπορεί να αποφασίσει ποιες αξίες θα πρέπει να τις καθοδηγούν. Μπορεί μεν να βελτιστοποιήσει την αποτελεσματικότητα, αλλά δεν μπορεί να αξιολογήσει τη δικαιοσύνη, την εμπιστοσύνη ή τις μακροπρόθεσμες συνέπειες. Η λογοδοσία παραμένει ανθρώπινη.
Όπως έχει σημειώσει σε μία από τις ομιλίες του ο Διευθύνων Σύμβουλος της Microsoft, Σάτια Ναντέλα, «Η τεχνολογία από μόνη της δεν είναι αρκετή – η εμποτισμένη με ανθρωπιά τεχνολογία είναι εκείνη που μας κάνει να προχωράμε μπροστά».
Η δε Σέριλ Σάντμπεργκ, Αμερικανίδα διευθύντρια τεχνολογίας, ακτιβίστρια και συγγραφέας, υποστηρίζει ότι «ηγεσία σημαίνει να κάνεις τους άλλους καλύτερους με την παρουσία σου». Στους τεχνολογικά προηγμένους χώρους εργασίας της εποχής μας, καθώς και σε αυτούς του μέλλοντος, αυτή η ανθρώπινη παρουσία γίνεται καθοριστικός παράγοντας ανθεκτικότητας και συνοχής μιας εργασιακής ομάδας, αποτελώντας τη βάση για την επίτευξη των επαγγελματικών στόχων.
Ανθρώπινη δημιουργία Vs Τεχνολογικός αυτοματισμός
Οι δημιουργικές ικανότητες της τεχνητής νοημοσύνης, από τη δημιουργία εικόνων έως τη σύνταξη κειμένου, χαρακτηρίζονται από γοητεία και ανησυχία σε ίσο βαθμό, δημιουργώντας εύλογα ερωτήματα για την αντικατάσταση του ανθρώπου. Ωστόσο, αυτά τα συστήματα λειτουργούν συνδυάζοντας ό,τι ήδη υπάρχει στον χώρο των δεδομένων του διαδικτύου που λειτουργεί ως μια τεράστια τεχνολογική αποθήκη. Δεν μπορούν δεν μπορούν να δημιουργήσουν από το μηδέν, χωρίς δεδομένα.
Αντίθετα, η ανθρώπινη δημιουργικότητα μπορεί να ξεκινήσει αθόρυβα και να επεκταθεί σε βάθος. Ο άνθρωπος είναι εκείνος που πλαισιώνει τα ερωτήματα που αξίζει να τεθούν, συνδέει ιδέες και διαισθάνεται τι μπορεί να έχει συναισθηματική και κοινωνική απήχηση. Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη αυτοματοποιεί μέρη της παραγωγής, οδηγώντας σε μια νέα τεχνολογική επανάσταση, αντίστοιχη με τη βιομηχανική του 19ου αιώνα, οι άνθρωποι αναλαμβάνουν όλο και περισσότερο τον ρόλο των συντακτών, των επιμελητών και των σχεδιαστών οράματος.
Σε αυτό το τεχνολογικό πλαίσιο ήταν που ο Στηβ Τζομπς παρατήρησε ότι «η δημιουργικότητα απλώς συνδέει πράγματα». Σε έναν κόσμο κορεσμένο με αυτοματοποιημένη παραγωγή, η ικανότητα δημιουργίας συνοχής και πρωτοτυπίας γίνεται στρατηγικό πλεονέκτημα – και, παράλληλα, βασικός ανθρώπινος στόχος.
Η εργασία αποτελεί μια σημαντική σχέση της ανθρώπινης ζωής. Η εμπιστοσύνη, η συνεργασία και η ηγεσία προκύπτουν από την ανθρώπινη αλληλεπίδραση. Κανένας αλγόριθμος δεν μπορεί να αντικαταστήσει την εμπειρία της αλληλοκατανόησης, της ενθάρρυνσης και της έμπνευσης.
Καθώς οι οργανισμοί γίνονται όλο και πιο ψηφιακοί, η συναισθηματική νοημοσύνη αποκτά μεγαλύτερη σημασία. Οι έμπειροι διευθυντές πρέπει να διαχειρίζονται την αβεβαιότητα, να επικοινωνούν ουσιαστικά και να υποστηρίζουν τους ανθρώπους μέσα από τη συνεχή επικοινωνία που καμία τεχνολογία δεν μπορεί να προσφέρει. Η ενσυναίσθηση και η σαφήνεια δεν είναι πλέον προαιρετικά χαρακτηριστικά που γράφονται για να γεμίζουν τις σελίδες των βιογραφικών, αλλά βασικές εργασιακές δεξιότητες των εργαζομένων της εποχής μας, απέναντι στις προκλήσεις που θέτει η τεχνολογία.
Η ηθική ως βασικός παράγοντας
Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να προτείνει ενέργειες, αλλά δεν μπορεί να είναι υπόλογη γι’ αυτές. Οι αποφάσεις που αφορούν τη διαφάνεια, τη βιωσιμότητα και τον κοινωνικό αντίκτυπο, παραμένουν σταθερά στα ανθρώπινα χέρια.
Καθώς η τεχνητή νοημοσύνη επηρεάζει τις προσλήψεις, τα οικονομικά, την υγειονομική περίθαλψη και τις δημόσιες υπηρεσίες, η ηθική συλλογιστική γίνεται μέρος της καθημερινής επαγγελματικής πρακτικής. Ηγέτες και εργαζόμενοι πρέπει να θέσουν δύσκολα ερωτήματα: Πρέπει αυτή η απόφαση να αυτοματοποιηθεί; Ποιος ωφελείται; Ποιος μπορεί να αποκλειστεί; Ποιες οι μακροπρόθεσμες συνέπειες;
Εδώ ακριβώς έρχεται ο νόμος του Κράνζμπεργκ: Ο Μέλβιν Κράνζμπεργκ, Αμερικανός ιστορικός και καθηγητής Ιστορίας της Τεχνολογίας, είχε αποφανθεί ότι, ενώ η τεχνολογία δεν είναι εγγενώς καλή ή κακή, δεν είναι ούτε ουδέτερη, υποδηλώνοντας ότι κάθε τεχνική εφαρμογή έχει κοινωνικές επιπτώσεις.
«Η τεχνολογία δεν είναι ποτέ ουδέτερη» σημαίνει ότι τα εργαλεία, τα συστήματα και οι αλγόριθμοι δεν είναι παθητικά όργανα. Ενσωματώνουν τις προκαταλήψεις, τις αξίες και τις προθέσεις των δημιουργών τους. Η τεχνολογία έχει σχεδιαστεί για να εξυπηρετεί συγκεκριμένα συμφέροντα, να διαμορφώνει ή να ενισχύει τις κοινωνικές δομές εξουσίας, και η ανάπτυξή της συχνά επηρεάζει άνισα διαφορετικές ομάδες. Αντανακλά τις ανθρώπινες επιλογές στον σχεδιασμό, αντί να αποτελεί μια αντικειμενική, αμερόληπτη ή αυτόνομη δύναμη. Γι’ αυτό και δεν μπορεί να θεωρηθεί εγγενώς θετική.
Στον χώρο εργασίας, αυτή η γνώση ενισχύει μια κρίσιμη αλήθεια: η υπεύθυνη καινοτομία δεν εξαρτάται μόνο από το τι μπορεί να κάνει η τεχνολογία, αλλά και από το τι επιλέγουν να κάνουν οι άνθρωποι με αυτήν.
Συνεργασία ανθρώπου – τεχνολογίας
Σε όλη την Ευρώπη, τα πρώτα παραδείγματα αυτής της συνεργασίας είναι ήδη ορατά. Οι σκανδιναβικές τράπεζες χρησιμοποιούν την AI για την ανίχνευση απάτης και τη διαχείριση του κινδύνου, ενώ βασίζονται σε ανθρώπινες ομάδες για τη λήψη τελικών αποφάσεων πίστωσης και τη διασφάλιση της δικαιοσύνης. Στον μεταποιητικό τομέα της Γερμανίας, ο αυτοματισμός που βασίζεται στην AI υποστηρίζει την προγνωστική συντήρηση και την αποτελεσματικότητα, ενώ οι εξειδικευμένοι εργαζόμενοι επικεντρώνονται στην επίλυση προβλημάτων, την ποιότητα και την καινοτομία.
Στη χώρα μας, στη ναυτιλία και την εφοδιαστική αλυσίδα, τα εργαλεία AI χρησιμοποιούνται όλο και περισσότερο για τη βελτιστοποίηση των διαδρομών και της κατανάλωσης καυσίμων, ενώ η ανθρώπινη εμπειρογνωμοσύνη παραμένει απαραίτητη για τον στρατηγικό σχεδιασμό και τις αποφάσεις ασφάλειας. Στον τουριστικό τομέα, η εξατομίκευση που βασίζεται σε δεδομένα βελτιώνει την εμπειρία του επισκέπτη, αλλά η φιλοξενία, ο πυρήνας του ελληνικού τουρισμού, παραμένει αναμφισβήτητα ανθρώπινη υπόθεση.
Οι επαγγελματικοί χώροι του μέλλοντος δεν θα καθοριστούν από το πόσο αυτοματοποιημένοι θα είναι, αλλά από το πόσο προσεκτικά θα ενσωματώνουν τον ανθρώπινο παράγοντα. Η τεχνητή νοημοσύνη λειτουργεί καλύτερα ως συνεργάτης ενισχύοντας την ανθρώπινη ικανότητα, αντί να την αντικαθιστά. Καθώς, λοιπόν, η τεχνητή νοημοσύνη γίνεται πιο ισχυρή, η εργασία δεν απαιτεί από τους ανθρώπους να γίνουν πιο μηχανικοί – αντίθετα, τους ζητά να γίνουν πιο ανθρώπινοι, πιο στοχαστικοί στη λήψη αποφάσεων, πιο υπεύθυνοι στην ηγεσία και πιο προσεκτικοί στις κοινωνικές και περιβαλλοντικές συνέπειες. Επανεξετάζοντας τον τρόπο με τον οποίο εργαζόμαστε, τελικά επανεξετάζουμε τι είδους επιχείρηση και, κυρίως, τι κοινωνία θέλουμε να χτίσουμε.