Μαρία Λυσάνδρου
Ανεξαρτήτως εποχής, ένα εντυπωσιακό ηλιοβασίλεμα μπορεί να λειτουργήσει ευεργετικά για τον οργανισμό μας, επηρεάζοντας αισθητά την ψυχολογία μας. Σε αυτό το συμπέρασμα κατέληξε μια επιστημονική μελέτη από το Πανεπιστήμιο του Exeter, επιβεβαιώνοντας κάτι που όλοι έχουμε αισθανθεί κάποια στιγμή. Θα μπορούσε, λοιπόν, η ομορφιά της κάθε μέρας που φεύγει, να είναι και μια μικρή «ίαση» για όποιον την παρατηρεί; Οι επιστήμονες που μελέτησαν το φαινόμενο, πάντως, δείχνουν πεπεισμένοι ότι είναι εφικτό να υποδέχεσαι το τέλος της ημέρας με Φως.
Η επιστημονική βιβλιογραφία έχει δείξει επανειλημμένα ότι η επαφή με τη Φύση συμβάλλει στη βελτίωση της ψυχικής υγείας. Ωστόσο, οι περισσότερες μελέτες εξετάζουν το φυσικό περιβάλλον κάτω από ιδανικές συνθήκες: με καθαρό ουρανό, σταθερό φωτισμό και ήπιο καιρό. Λιγότερη προσοχή έχει δοθεί στις καθημερινές μεταβολές της Φύσης, δηλαδή στις αλλαγές του φωτός κατά την ανατολή και τη δύση του ήλιου, ή στα λεγόμενα παροδικά φυσικά φαινόμενα (π.χ. ουράνιο τόξο ή έναστρο ουρανό).
Προκειμένου να μελετήσουν την επίδρασή τους, οι ερευνητές του Πανεπιστημίου του Exeter χρησιμοποίησαν προηγμένες τεχνικές ψηφιακής απεικόνισης, δημιουργώντας ρεαλιστικές εικόνες τόσο φυσικών, όσο και αστικών τοπίων, καλώντας περισσότερους από 2.500 συμμετέχοντες να τις αξιολογήσουν.
Ηλιοβασίλεμα και Δέος
Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα ευρήματα ήταν ότι τα ηλιοβασιλέματα προκαλούσαν έντονα το συναίσθημα του Δέους (awe).
Το δέος γεννιέται όταν βρισκόμαστε μπροστά σε κάτι τόσο μεγάλο, όμορφο ή εντυπωσιακό, ώστε δυσκολευόμαστε να το περιγράψουμε ή να το κατανοήσουμε πλήρως. Μπορεί να το νιώσουμε αντικρίζοντας ένα μαγευτικό φυσικό τοπίο, ένα έργο Τέχνης ή και τη γέννηση ενός παιδιού. Το ηλιοβασίλεμα, λοιπόν, αποτελεί μία από τις συνηθέστερες και, ταυτόχρονα, ισχυρότερες καθημερινές εμπειρίες δέους.
Σύμφωνα με τους ερευνητές, όταν βιώνουμε αυτό το συναίσθημα, αλλάζει προσωρινά ο τρόπος με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον κόσμο, τον εαυτό μας και τα προβλήματά μας. Οι προσωπικές μας ανησυχίες μοιάζουν να μικραίνουν μπροστά στην απεραντοσύνη της Φύσης, αποκτώντας διαφορετικές διαστάσεις.
Προηγούμενες έρευνες, δε, έχουν δείξει ότι το δέος μπορεί να βελτιώσει τη διάθεση, να ενδυναμώσει τα θετικά συναισθήματα, αλλά και να ενισχύσει κοινωνικές συμπεριφορές, όπως η συνεργασία, η γενναιοδωρία και η διάθεση για προσφορά – όλοι ανεξαιρέτως σημαντικοί παράγοντες για τη συνολική ψυχική ευεξία.
Βάσει των ευρημάτων, λοιπόν, οι ερευνητές προτείνουν ότι η ενθάρρυνση των ανθρώπων να παρακολουθούν συχνότερα ηλιοβασιλέματα (αλλά και ανατολές, αντίστοιχα) θα μπορούσε να αποτελέσει μια απλή, αλλά ουσιαστική πρακτική προαγωγής της ψυχικής υγείας. Μάλιστα, επισημαίνουν ότι τέτοιες εμπειρίες θα μπορούσαν να ενταχθούν ακόμη και σε προγράμματα «πράσινης συνταγογράφησης» (green prescribing), μιας σύγχρονης προσέγγισης που αξιοποιεί τη Φύση ως συμπληρωματικό μέσο υποστήριξης της ψυχικής και σωματικής υγείας.
Ο επικεφαλής της μελέτης, Alex Smalley, εξηγεί ότι οι περισσότεροι άνθρωποι αισθάνονται αυθόρμητα την ανάγκη να φωτογραφίσουν ένα εντυπωσιακό ηλιοβασίλεμα. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο όρος #sunset συγκεντρώνει σχεδόν 350 εκατομμύρια δημοσιεύσεις στο instagram, γεγονός που δείχνει πόσο σημαντικές θεωρούμε αυτές τις στιγμές.
Το σημαντικό, όμως, είναι ότι αυτές οι εμπειρίες δεν κοστίζουν. Αρκεί να προγραμματίσουμε έναν απογευματινό περίπατο και να πετύχουμε ένα ωραίο σημείο, ώστε να προλάβουμε να απολαύσουμε το ηλιοβασίλεμα.
Οι ερευνητές σημειώνουν ότι η δυνατότητα να παρατηρήσει κανείς τέτοια φυσικά φαινόμενα εξαρτάται και από τον τόπο στον οποίο ζει. Όσοι κατοικούν πιο ανατολικά έχουν περισσότερες πιθανότητες να απολαμβάνουν συχνότερα την ανατολή του ήλιου, ενώ όσο δυτικότερα ζει κανείς, είναι ευκολότερο να παρακολουθήσει το ηλιοβασίλεμα.
Επιπλέον, οι συντάκτες της μελέτης θεωρούν ότι ένα μέρος της επίδρασης αυτών των εμπειριών οφείλεται ακριβώς στην παροδικότητά τους. Καθώς είναι σύντομες και εντυπωσιακές, κερδίζουν την προσοχή μας πιο εύκολα και μας κάνουν να βιώνουμε εντονότερα το συναίσθημα του δέους.
Ηλιοβασίλεμα: Τα οφέλη για την υγεία
Είτε βρισκόμαστε σε μια παραλία, είτε σε ένα βουνό, είτε απλώς στο μπαλκόνι του σπιτιού μας, η στιγμή που ο ήλιος χάνεται στον ορίζοντα μοιάζει να έχει μια ιδιαίτερη δύναμη. Η επιστημονική έρευνα έρχεται να «νομιμοποιήσει» αυτή την αίσθηση, δείχνοντας ότι η παρατήρηση ενός ηλιοβασιλέματος φαίνεται να επηρεάζει θετικά τον εγκέφαλο, την ποιότητα του ύπνου, ακόμη και την κοινωνικοποίησή μας.
Ειδικότερα, η παρατήρηση του ηλιοβασιλέματος έχει την εξής επίδραση:
- Βοηθά να σταματήσουμε την υπερ-ανάλυση
Όταν βιώνουμε έντονο άγχος, ο εγκέφαλος έχει την τάση να εγκλωβίζεται σε επαναλαμβανόμενους κύκλους αρνητικών σκέψεων. Το ηλιοβασίλεμα λειτουργεί σαν μια φυσική «διακοπή» αυτής της διαδικασίας, επαναφέροντάς μας στη στιγμή που ζούμε, αντί να μας αφήνει να χαθούμε στις σκέψεις μας.
Με άλλα λόγια, μας βοηθά να βγούμε από τον αυτόματο πιλότο και να επιστρέψουμε στο «εδώ και τώρα», γεγονός που αποτελεί και βασική αρχή των πρακτικών ενσυνειδητότητας (mindfulness).
- Ενισχύει τη μνήμη και τη συγκέντρωση
Το δέος που προκαλεί το ηλιοβασίλεμα φαίνεται ότι δεν επηρεάζει μόνο τη διάθεσή μας, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο επεξεργαζόμαστε τις πληροφορίες.
Σε σχετικές μελέτες, άτομα που είχαν προηγουμένως εκτεθεί σε εμπειρίες που προκαλούσαν δέος, αποδείχθηκε ότι θυμούνταν με μεγαλύτερη ακρίβεια πληροφορίες που τους παρουσιάστηκαν αμέσως μετά. Οι επιστήμονες εκτιμούν ότι τέτοιες εμπειρίες αυξάνουν την προσοχή και την πνευματική συγκέντρωση, επιτρέποντας στον εγκέφαλο να αποθηκεύει αποτελεσματικότερα νέες πληροφορίες.
- Μειώνει το στρες
Η τακτική επαφή με εμπειρίες που προκαλούν δέος έχει συνδεθεί με χαμηλότερα επίπεδα άγχους και καλύτερη ψυχική ανθεκτικότητα. Μελέτες που πραγματοποιήθηκαν ακόμη και κατά τη διάρκεια της πανδημίας, έδειξαν ότι άνθρωποι που αναζητούσαν συχνά τέτοιες στιγμές παρουσίαζαν μικρότερη ψυχολογική επιβάρυνση.
Σε άλλη έρευνα, δε, ηλικιωμένοι που εκπαιδεύτηκαν να παρατηρούν τέτοια μικρά «θαύματα» της Φύσης κατά τη διάρκεια εβδομαδιαίων περιπάτων, ανέφεραν μεγαλύτερη αισιοδοξία, περισσότερη σύνδεση με το περιβάλλον και θετικότερη διάθεση μετά από λίγες εβδομάδες.
- Συμβάλλει ακόμη και στη σωματική υγεία
Έχει βρεθεί ότι οι άνθρωποι που βιώνουν συχνότερα θετικά συναισθήματα, όπως χαρά, ευγνωμοσύνη και δέος, παρουσιάζουν χαμηλότερα επίπεδα κυτταροκινών, των ουσιών δηλαδή που σχετίζονται με τις φλεγμονές στον οργανισμό. Τα αυξημένα επίπεδα φλεγμονής συνδέονται γενικώς με μεγαλύτερο κίνδυνο εμφάνισης παθήσεων, όπως π.χ. τα καρδιαγγειακά νοσήματα.
- Προετοιμάζει τον οργανισμό για ύπνο
Σημαντικό ρόλο, ωστόσο, φαίνεται να παίζει και το ίδιο το φως του δειλινού. Καθώς ο ήλιος δύει, η ένταση και η σύσταση του φωτός αλλάζουν σταδιακά. Αυτή η φυσική μετάβαση εκπέμπει ένα σημαντικό μήνυμα προς τον εγκέφαλο ότι πλησιάζει η ώρα της ξεκούρασης, συγχρονίζοντας ανάλογα τον κιρκάδιο ρυθμό, το εσωτερικό μας βιολογικό ρολόι. Έτσι, ο εγκέφαλος αρχίζει να αυξάνει σταδιακά την παραγωγή μελατονίνης, της ορμόνης που προετοιμάζει τον οργανισμό για ύπνο.
Τα απαλά κόκκινα και χρυσαφένια χρώματα του δειλινού ενεργοποιούν, επίσης, το παρασυμπαθητικό νευρικό σύστημα, το οποίο βοηθά το σώμα να χαλαρώσει, μειώνει τα επίπεδα κορτιζόλης (της ορμόνης του στρες), δημιουργώντας με αυτόν τον τρόπο τις προϋποθέσεις για έναν πιο ποιοτικό ύπνο.
Ας εκμεταλλευτούμε όσο μπορούμε αυτό το καθημερινό θαύμα της Φύσης. Ας σηκώσουμε το βλέμμα από το κινητό, κι ας απολαύσουμε την απαράμιλλη ομορφιά που φέρει η μετάβαση της ημέρας στη νύχτα. Ίσως, τελικά, αυτό να είναι και το μεγαλύτερο δώρο του ηλιοβασιλέματος: να μας υπενθυμίσει πως όσο μεγάλες κι αν φαίνονται οι έγνοιες μας, υπάρχει πάντα κάτι μεγαλύτερο και πιο διαχρονικό που μπορεί να κάνει τον κόσμο, έστω και για λίγα λεπτά, μαγικό.
Πηγές