Λίλα Σταμπούλογλου
Κάθε φορά που μπαίνω στο αυτοκίνητο, μαζί με τη ζώνη που βάζω μηχανικά, παίρνω μια βαθιά ανάσα. Το βλέπω σαν προετοιμασία πριν μπω σε έναν χώρο όπου τα νεύρα δοκιμάζονται διαρκώς. Ξέρω ότι, μέσα σε λίγα λεπτά, μπορεί να βρεθώ αντιμέτωπη με κορναρίσματα, νεύρα, βλέμματα γεμάτα ένταση και ίσως μια σύγκρουση, όχι απαραίτητα σωματική, αλλά σίγουρα ψυχολογική. Οι ελληνικοί δρόμοι έχουν αρχίσει να θυμίζουν κάτι ανάμεσα σε ζούγκλα και παιχνίδι επιβίωσης. Ένα οδικό hunger game, όπου ο νικητής είναι αυτός που θα βρει να παρκάρει ή θα περάσει το φανάρι πριν κοκκινίσει.
Σας έχει τύχει αυτό; Αν οδηγείτε, η απάντηση είναι σχεδόν βέβαια «ναι». Σίγουρα έχετε νιώσει το βλέμμα ή τη νοητή πίεση του οδηγού πίσω σας, επειδή κινείστε πιο αργά από εκείνον, παρόλο που βρίσκεστε εντός ορίου ταχύτητας. Σίγουρα έχετε ακούσει κορναρίσματα, αν αργήσατε για ένα δευτερόλεπτο να ξεκινήσετε στο πράσινο φανάρι, σαν να διαπράξατε σοβαρό παράπτωμα. Σε τέτοιες στιγμές, νιώθεις ότι ο άλλος θα ήθελε να περάσει από πάνω σου, να σε σπρώξει ει δυνατόν, να εξαφανίσει κάθε εμπόδιο που τον καθυστερεί, το οποίο, εν προκειμένω, είσαι εσύ και όλοι οι υπόλοιποι που βρίσκεστε μπροστά του.
Αυτή η ένταση κυριαρχεί στους δρόμους της Ελλάδας. Περιστατικά καβγάδων για μια θέση πάρκινγκ ή για μια προτεραιότητα σε στενό δρόμο έχουν αυξηθεί αισθητά τα τελευταία χρόνια. Σε αστικά κέντρα, όπως η Αθήνα και η Θεσσαλονίκη, έχουν καταγραφεί επανειλημμένα περιπτώσεις όπου οδηγοί ήρθαν στα χέρια για μια θέση στάθμευσης, ενώ δεν λείπουν και τα περιστατικά όπου διαπληκτισμοί στα φανάρια κατέληξαν σε βιαιοπραγίες. Σε ορισμένες περιπτώσεις, η κατάσταση ξέφυγε τόσο, ώστε χρειάστηκε παρέμβαση της αστυνομίας, γεγονός που δείχνει πόσο εύθραυστη είναι η ισορροπία στον δρόμο.
Σε ένα χαρακτηριστικό περιστατικό που αναφέρθηκε σε ελληνικά μέσα ενημέρωσης, δύο οδηγοί διαπληκτίστηκαν έντονα για το ποιος είχε προτεραιότητα σε διασταύρωση, στο κέντρο της Αθήνας. Η ένταση κορυφώθηκε μέσα σε δευτερόλεπτα, με αποτέλεσμα να βγουν από τα οχήματά τους και να πιαστούν στα χέρια μπροστά σε περαστικούς. Σε άλλη περίπτωση, στη Θεσσαλονίκη, καβγάς για θέση πάρκινγκ εξελίχθηκε σε απειλές και φθορές οχημάτων, ενώ χρειάστηκε η επέμβαση της αστυνομίας για να λήξει το επεισόδιο. Τέτοια περιστατικά δεν αποτελούν πλέον εξαίρεση, είναι ενδεικτικά μιας καθημερινότητας που γίνεται όλο και πιο εκρηκτική.
Εκτονώνουμε το άγχος της καθημερινότητας στο τιμόνι; Φυσικά και το κάνουμε. Η οικονομική πίεση, οι αυξημένες απαιτήσεις της εργασίας, η έλλειψη χρόνου και η γενικότερη αβεβαιότητα δημιουργούν ένα υπόβαθρο έντασης που είναι λογικό να βγει στην άσφαλτο. Ο δρόμος γίνεται το μέρος όπου θα ξεσπάσουμε την εσώτερη αναταραχή μας χωρίς φίλτρο. Δεν βλέπουμε ανθρώπους στα διπλανά αμάξια – βλέπουμε εχθρούς, βλέπουμε εμπόδια.
Η κυκλοφοριακή συμφόρηση που τα τελευταία χρόνια μοιάζει να χειροτερεύει μέρα με τη μέρα, δεν βοηθάει για να συγκρατήσεις τα νεύρα σου. Αν χρειάζεται να περάσεις τον Κηφισό για να πας στη δουλειά σου, βλαστημάς πενήντα φορές τη ζωή που σε έριξε σ’ αυτή τη μοίρα. Σκέφτεσαι τις ώρες από τη μέρα σου που χάνεις στην κίνηση και σε πιάνει απόγνωση, θυμός, μια αίσθηση ότι όλα σου φταίνε. Όλα και όλοι.
Επιπλέον, υπάρχει και το ζήτημα της οδηγικής κουλτούρας. Στην Ελλάδα, η οδική συμπεριφορά συχνά χαρακτηρίζεται από έλλειψη σεβασμού στους κανόνες και στους άλλους οδηγούς. Το διπλοπαρκάρισμα, η χρήση του κινητού κατά την οδήγηση, η παραβίαση προτεραιότητας ή φαναριών δεν είναι σπάνια φαινόμενα. Αυτές οι συμπεριφορές δημιουργούν αλυσιδωτές αντιδράσεις: κάποιος εκνευρίζεται, αντιδρά έντονα, και η ένταση μεταφέρεται από όχημα σε όχημα σαν ντόμινο.
Υπάρχουν και δεδομένα που επιβεβαιώνουν αυτή την εικόνα. Έρευνες σε ευρωπαϊκό επίπεδο, όπως εκείνες του European Transport Safety Council, δείχνουν ότι οι οδηγοί στη νότια Ευρώπη, και ειδικά στην Ελλάδα, εμφανίζουν πιο συχνά επιθετική συμπεριφορά σε σχέση με τους οδηγούς της βόρειας Ευρώπης. Σε ορισμένες μελέτες, πάνω από το 50% των Ελλήνων οδηγών δηλώνουν ότι κορνάρουν από εκνευρισμό ή έχουν εμπλακεί σε έντονες λεκτικές αντιπαραθέσεις στον δρόμο. Παράλληλα, σημαντικό ποσοστό παραδέχεται ότι έχει βιώσει ή συμμετάσχει σε περιστατικά οδικής οργής τουλάχιστον μία φορά, στοιχείο που δείχνει πόσο διαδεδομένο είναι το φαινόμενο.
Παράλληλα, ειδικοί στην ψυχολογία της οδήγησης επισημαίνουν ότι η συνεχής πίεση και η παρατεταμένη παραμονή στην κίνηση αυξάνουν τα επίπεδα κορτιζόλης και στρες, επηρεάζοντας άμεσα τη συμπεριφορά των οδηγών. Σύμφωνα με σχετικές έρευνες, όταν κάποιος οδηγεί καθημερινά υπό συνθήκες έντονης κυκλοφοριακής συμφόρησης, γίνεται πιο παρορμητικός, πιο ανυπόμονος και αντιδρά πιο εύκολα επιθετικά. Η οδήγηση παύει να είναι μια απλή μετακίνηση και μετατρέπεται σε ψυχολογική δοκιμασία αντοχής. Ίσως γι’ αυτό πολλές φορές η αντίδραση στον δρόμο είναι δυσανάλογη με το ίδιο το περιστατικό που την προκάλεσε.
Αξίζει επίσης να σημειωθεί ότι η ανωνυμία μέσα στο όχημα παίζει καθοριστικό ρόλο. Όταν είσαι μέσα σε ένα αυτοκίνητο, νιώθεις πιο απομονωμένος, πιο προστατευμένος. Αυτό μειώνει τις αναστολές και κάνει πιο εύκολο το να ξεφύγεις, να φωνάξεις, να βρίσεις ή να αντιδράσεις επιθετικά. Είναι κάτι που δύσκολα θα έκανες αν είχες τον άλλον απέναντί σου, πρόσωπο με πρόσωπο.
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο κοινωνικό ή πολιτισμικό, είναι και ζήτημα ασφάλειας. Ο θυμός στον δρόμο μειώνει την προσοχή, αυξάνει τα λάθη και μπορεί να οδηγήσει σε επικίνδυνες καταστάσεις. Ένας οδηγός που είναι εκνευρισμένος αντιδρά πιο παρορμητικά, παίρνει μεγαλύτερα ρίσκα και συχνά αγνοεί βασικούς κανόνες οδικής ασφάλειας. Δεν είναι τυχαίο ότι πολλές συγκρούσεις ξεκινούν από μια στιγμή έντασης ή μια απερίσκεπτη αντίδραση.
Τι μπορεί να γίνει; Δεν υπάρχει μια απλή λύση, αλλά υπάρχουν βήματα. Η εκπαίδευση των οδηγών είναι κρίσιμη, όχι μόνο σε τεχνικό επίπεδο, αλλά και σε επίπεδο συμπεριφοράς. Η ενίσχυση της οδικής παιδείας από μικρή ηλικία μπορεί να αλλάξει σταδιακά τη νοοτροπία. Παράλληλα, η αυστηρότερη εφαρμογή των κανόνων και οι έλεγχοι μπορούν να λειτουργήσουν αποτρεπτικά και να περιορίσουν τις ακραίες συμπεριφορές.
Σε προσωπικό επίπεδο, το πρώτο βήμα είναι η επίγνωση.
Να καταλάβεις ότι ο θυμός δεν σε βοηθά να φτάσεις πιο γρήγορα στον προορισμό σου.
Αντίθετα, σε φέρνει πιο κοντά σε ένα λάθος. Οι δρόμοι δεν θα αλλάξουν από τη μια μέρα στην άλλη. Αλλά κάθε οδηγός μπορεί να επιλέξει αν θα συμβάλει στην ένταση ή αν θα τη μειώσει. Και αυτό, όσο μικρό κι αν φαίνεται, είναι ίσως το πιο ουσιαστικό βήμα για να βγούμε από αυτή την οδική αγριότητα των ενστίκτων.
Ας πάρουμε όλοι μια βαθιά ανάσα πριν ανάψουμε τη μηχανή. Ξέρω ότι δεν είναι λύση, αλλά και τι άλλο να κάνουμε;