Σύνδρομο burn out: Μια (κυρίως) γυναικεία επιδημία

«Είμαι η Μαίρη Παναγιωταρά, μια εργαζόμενη μητέρα μια καλή νοικοκυρά, δεν είμαι τίποτα το σπέσιαλ, το καταπληκτικό, είμαι αυτό που λέμε δείγμα τυπικό», τραγουδούσε τη δεκαετία του 1980 η Αφροδίτη Μάνου, περιγράφοντας όλα εκείνα που μπορεί να οδηγήσουν μια γυναίκα στην εξουθένωση (burn out). Όταν, το 1982, κυκλοφόρησε το τραγούδι του Λουκιανού Κηλαηδόνη «Μια μέρα μιας Μαίρης», έγινε αμέσως ο ύμνος των Ελληνίδων που είδαν μια ευκαιρία να προβάλουν τη δύσκολη καθημερινότητά τους μέσα από τους ευφυείς και πρωτοποριακούς στίχους του γνωστού τραγουδοποιού.

Στην εποχή μας το άγχος είναι ένα συνηθισμένο φαινόμενο. Η δύσκολη καθημερινότητα, οι πολλαπλές υποχρεώσεις, οι επαγγελματικές και οικογενειακές ευθύνες, και ο γρήγορος τρόπος ζωής, σε συνδυασμό με τον βομβαρδισμό ειδήσεων, πληροφοριών και εξελίξεων μπορεί να αγχώσουν τον σύγχρονο άνθρωπο. Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως, πλέον, έχουμε συνηθίσει να θεωρούμε το άγχος μια φυσιολογική κατάσταση, την οποία βιώνουμε ως αποτέλεσμα του μοντέρνου τρόπου ζωής.

Σε μικρές ποσότητες, το άγχος μπορεί να αποβεί σημαντικός παράγοντας ενίσχυσης στην επαγγελματική μας ζωή, αυξάνοντας την παραγωγικότητα, κρατώντας μας σε εγρήγορση και ανεβάζοντας τα επίπεδα ενέργειάς μας μέσα στην ημέρα.  Ωστόσο, όταν το άγχος είναι παρατεταμένο ή μεγαλύτερο από την ικανότητά μας να αντεπεξέλθουμε, μπορεί να οδηγήσει σε σωματική και πνευματική εξάντληση, με καταστροφικές συνέπειες για το μυαλό και το σώμα μας και, επομένως, την υγεία μας. Αν, μάλιστα, οι παρατεταμένες κρίσεις άγχους συνοδεύονται από ένταση, νεύρα, πονοκεφάλους και μια γενικότερη αίσθηση απογοήτευσης και εξάντλησης, τότε βρισκόμαστε αντιμέτωποι με το σύνδρομο burn out, γνωστό ως «σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης» ή, όπως έχει επικρατήσει να λέγεται, «κάψιμο».

Τι είναι το σύνδρομο burn out

Στις αρχές της δεκαετίας του ’80, τότε που είχε πρωτοκυκλοφορήσει το «Μια μέρα μιας Μαίρης», το σύνδρομο burn out ήταν άγνωστο στη χώρα μας, παρά το γεγονός ότι ως έννοια εισήχθη για πρώτη φορά τη δεκαετία του 1970 από τον ψυχολόγο Χέρμπερτ Φρόιντενμπεργκερ. Άγνωστο ήταν, επίσης, το γεγονός ότι το σύνδρομο πλήττει περισσότερο τις γυναίκες.

Μελέτες που έχουν πραγματοποιηθεί τις τελευταίες δεκαετίες και ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, έχουν δείξει ότι οι γυναίκες είναι πιο επιρρεπείς στην επαγγελματική εξουθένωση από τους άνδρες. Ειδικοί στον χώρο της ψυχικής υγείας διαπίστωσαν ότι οι γυναίκες ανέφεραν υψηλότερα επίπεδα άγχους και πίεσης από τους άνδρες, και ήταν πιο πιθανό να αναφέρουν σωματικά και συναισθηματικά συμπτώματα εξάντλησης και εξουθένωσης.

Ένας από τους λόγους για τους οποίους οι γυναίκες είναι πιο επιρρεπείς στην επαγγελματική εξουθένωση είναι ότι τείνουν να αναλαμβάνουν περισσότερες ευθύνες από τους άνδρες. Συχνά είναι οι κύριοι φροντιστές στις οικογένειές τους, πράγμα που σημαίνει ότι πρέπει να εξισορροπούν την επαγγελματική και την οικογενειακή τους ζωή. Όπως έχουμε αναφέρει και σε προηγούμενο άρθρο, είναι επίσης πιο πιθανό οι γυναίκες να εργαστούν σε επαγγέλματα που απαιτούν υψηλά επίπεδα συναισθηματικής εργασίας, όπως η υγειονομική περίθαλψη, η διδασκαλία και η κοινωνική εργασία, γεγονός που απαιτεί μεγαλύτερη ενέργεια.

Το σύνδρομο burn out ή σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης είναι η κατάσταση, κατά την οποία ένα άτομο υποφέρει από συνεχή συσσωρευμένη συναισθηματική εξάντληση, η οποία προέρχεται από εργασιακό άγχος και πίεση που είναι εκτός ελέγχου. Το άτομο αδυνατεί να παρακάμψει αυτό το συναίσθημα, με αποτέλεσμα να αισθάνεται εξαντλημένο σε ενέργεια, φθαρμένο, αδύναμο και αποθαρρημένο. Έτσι, έχει αρνητική στάση απέναντι στην εργασία του ή είναι δυσαρεστημένο από τις επαγγελματικές του συνθήκες και προοπτικές, γεγονός που επηρεάζει την ικανότητά του να ανταποκρίνεται αποτελεσματικά και να διατηρεί τις σχέσεις με τους γύρω του. Η μακροχρόνια αυτή εξουθένωση έχει ψυχικές και σωματικές επιπτώσεις, όπως αϋπνία, κατάθλιψη ή άλλες ψυχικές ασθένειες, καθώς και συναισθήματα απομόνωσης και εκδήλωση αντικοινωνικής συμπεριφοράς.

Με άλλα λόγια, το σύνδρομο επαγγελματικής εξουθένωσης προκαλείται από τη συσσώρευση εργασιακού στρες για κάποιο χρονικό διάστημα, έως ότου το άτομο εξαντληθεί. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) έχει καταγράψει και αναδείξει την επαγγελματική εξουθένωση ως μια νέα ασθένεια που εμφανίζεται στη σύγχρονη εποχή, ιδιαίτερα σε έντονα και αγχωτικά εργασιακά περιβάλλοντα, προκαλώντας αίσθημα εξάντλησης, απώλεια ενέργειας και έλλειψη κινήτρων για επαγγελματική και/ή προσωπική δραστηριότητα.

«Η εξουθένωση είναι το αποτέλεσµα της υπερβολικής παραγωγής ενέργειας προς τους άλλους και της έλλειψης αρκετής ενέργειας προς τον εαυτό µας.

Με άλλα λόγια, καίµε περισσότερο καύσιµο από αυτό που έχουµε στη δεξαµενή µας»

– Μελίσσα Στέγινους, Καναδή συγγραφέας του βιβλίου Self Care at Work

Μια γυναικεία επιδημία

Στον σημερινό κόσμο, οι γυναίκες επιτυγχάνουν περισσότερα από κάθε άλλη εποχή, γκρεμίζοντας στερεότυπα και αφήνοντας το στίγμα τους. Ρίχνονται με πάθος στην επαγγελματική αρένα και προσπαθούν να επιτύχουν τους στόχους τους, διατηρώντας ταυτόχρονα την ισορροπία με την οικογενειακή τους ζωή. Ο σύγχρονος τρόπος ζωής θέλει τη γυναίκα επιτυχημένη επαγγελματικά, φροντισμένη εμφανισιακά και, παράλληλα, σύντροφο, σύζυγο και μητέρα – ρόλους που συχνά δυσκολεύεται να συνδυάσει.  Ωστόσο, αυτή η επιδίωξη της επιτυχίας έχει ένα τίμημα που πολλές γυναίκες πληρώνουν σιωπηλά: το σύνδρομο burn out.

Η πανδημία επιδείνωσε το ζήτημα της επαγγελματικής εξουθένωσης για τις γυναίκες με υψηλές επιδόσεις. Οι απαιτήσεις της εξ αποστάσεως εργασίας, της εικονικής μάθησης και της κοινωνικής αποστασιοποίησης έχουν δημιουργήσει επιπλέον στρεσογόνους παράγοντες, και πολλές γυναίκες αναγκάστηκαν να αναλάβουν ακόμη περισσότερες ευθύνες στο σπίτι, όπως η φροντίδα άρρωστων μελών της οικογένειας ή η εκπαίδευση των παιδιών στο σπίτι.

Οι παράγοντες που συμβάλλουν στη συχνότερη εμφάνιση του συνδρόμου burn out στις γυναίκες είναι:  

• Διπλό βάρος και πολλαπλές ευθύνες φροντίδας: Η προσδοκία να επιτύχουν στην εργασία τους, εκπληρώνοντας παράλληλα τους παραδοσιακούς ρόλους φροντίδας στο σπίτι άψογα, μπορεί να οδηγήσει σε αυξημένο άγχος και εξάντληση.
• Ανισότητα και διακρίσεις: Οι γυναίκες μπορεί να βιώσουν διακρίσεις στον χώρο εργασίας, συμπεριλαμβανομένων των ανισοτήτων στις αμοιβές, στις ευκαιρίες προαγωγής και αναγνώρισης. Τέτοιες ανισότητες μπορούν να δημιουργήσουν πρόσθετο άγχος και απογοήτευση.
• Ανεπαρκείς πολιτικές περί ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής: Χώροι εργασίας με ανεπαρκείς πολιτικές σχετικά με την ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, την ευελιξία και τις φιλικές πρακτικές προς την οικογένεια και τις ανάγκες μιας εργαζόμενης γυναίκας/μητέρας, μπορεί να θέτουν εμπόδια στις γυναίκες σχετικά με την αποτελεσματική διαχείριση των επαγγελματικών τους ευθυνών.
• Προσδοκία για τελειότητα: Οι γυναίκες μπορεί να αισθάνονται πίεση να ανταποκριθούν στις υψηλές κοινωνικές προσδοκίες για τελειότητα σε διάφορες πτυχές της ζωής τους, από την εξωτερική τους εμφάνιση, μέχρι την επαγγελματική επιτυχία. Αυτή η συνεχής πίεση για υπεροχή, με βάση τις εικόνες που παρουσιάζονται στη τηλεόραση και το διαδίκτυο, μπορεί να συμβάλει στην εξουθένωση.

Τα βήματα για την αυτοφροντίδα

«Η φροντίδα του εαυτού σου είναι σαν να παίρνεις πίσω τη δύναμή σου».

– Λάλα Ντέλια, Αμερικανίδα συγγραφέας του βιβλίου Live your power

Η αντιμετώπιση της επαγγελματικής εξουθένωσης είναι ζωτικής σημασίας για την ψυχική και σωματική ευεξία κάποιου, πόσω μάλλον των γυναικών που, συχνά, αποτελούν το στήριγμα ολόκληρης της οικογένειας. Όσο κι αν φαντάζει δύσκολη, η αυτοφροντίδα αποτελεί μέγιστης σημασίας προσπάθεια διαχείρισης του άγχους και αντιμετώπισης του συνδρόμου  burn out.  Γι’ αυτό, αν νιώσετε ότι «καήκατε» από τις υποχρεώσεις της καθημερινότητας, οφείλετε να αναλάβετε δράση, ακολουθώντας συγκεκριμένα βήματα:

• Αναγνωρίστε τα σημάδια. Η συνειδητοποίηση είναι το πρώτο βήμα. Αναγνωρίστε τα σημάδια της επαγγελματικής εξουθένωσης, που μπορεί να περιλαμβάνουν κόπωση, μειωμένη απόδοση, αυξημένο κυνισμό και αλλαγές στη διάθεση ή τον ύπνο.
• Αναζητήστε υποστήριξη. Απευθυνθείτε σε φίλους, συγγενείς ή συναδέλφους για υποστήριξη. Το να μιλάτε για τα συναισθήματά σας σε κάποιον που εμπιστεύεστε, μπορεί να προσφέρει συναισθηματική ανακούφιση.
• Θέστε όρια. Καθιερώστε ξεκάθαρα όρια μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής. Μάθετε να λέτε «όχι» όταν είναι απαραίτητο και αποφύγετε την υπερβολική δέσμευση σε εργασίες που συμβάλλουν στην εξουθένωση. Παράλληλα, μοιραστείτε τις ευθύνες τόσο στην εργασία, όσο και στο σπίτι.
• Ασκηθείτε στην Αυτοφροντίδα. Ασχοληθείτε με δραστηριότητες που σας φέρνουν χαρά, χαλάρωση και ικανοποίηση. Αυτό μπορεί να περιλαμβάνει χόμπι, άσκηση, διαλογισμό ή χρόνο με αγαπημένα πρόσωπα.
• Ελέγξτε και προσαρμόστε τους στόχους σας: Επαναξιολογήστε τους στόχους και τις προσδοκίες σας. Βεβαιωθείτε ότι είναι ρεαλιστικά και ευθυγραμμισμένα με τις τρέχουσες περιστάσεις. Η προσαρμογή των στόχων μπορεί να μειώσει το περιττό άγχος.
• Αναζητήστε επαγγελματική βοήθεια. Εάν η επαγγελματική εξουθένωση επιμένει, σκεφτείτε να αναζητήσετε επαγγελματική βοήθεια από έναν θεραπευτή ή σύμβουλο, ο οποίος μπορεί να παρέχει καθοδήγηση, στρατηγικές αντιμετώπισης και υποστήριξη προσαρμοσμένη στις ατομικές σας ανάγκες.

Καθώς ο κόσμος πλέον αγκαλιάζει τη σημασία της ψυχικής υγείας και αυξάνονται τα δίκτυα υποστήριξης από ειδικούς υγείας, η αυτοφροντίδα, αλλά και η αναγνώριση και αντιμετώπιση των ψυχολογικών προβλημάτων, καταργούν τα εμπόδια που συμβάλλουν στην επαγγελματική εξουθένωση. Έτσι, θεμελιώνεται σταδιακά ένα περιβάλλον, όπου κάθε γυναίκα θα μπορεί να λειτουργεί και να εξελίσσεται χωρίς άγχος.