Λίλα Σταμπούλογλου
Κάθε χρονιά που περνάει αφήνει το στίγμα της, το οποίο μας αρέσει να βάζουμε συχνά σε κατηγορίες και κουτάκια: οι άνθρωποι της χρονιάς, οι ταινίες της χρονιάς, οι μόδες της χρονιάς και, τα τελευταία χρόνια, οι λέξεις της χρονιάς. Ίσως δεν είναι τυχαίο που τους έχουμε δώσει χώρο στο αποχαιρετιστήριο τελετουργικό μας. Πίσω από τις λέξεις που επικρατούν κάθε χρόνο, κρύβονται γεγονότα, καταστάσεις και συνήθειες. Πίσω τους είμαστε εμείς, ο πολιτισμός μας και όσα αυτός κουβαλάει, τα οποία πλέον εκφράζονται κυρίως μέσω αναρτήσεων και αναζητήσεων σ’ έναν αχανή διαδικτυακό ιστό.
Το 2024 φεύγει με τον όρο “brain rot” στην κορυφή του λεξιλογίου μας. Υπερψηφίστηκε από την λίστα της Οξφόρδης και μεταφράζεται ως «σήψη του μυαλού» ή, πιο αναλυτικά, ως «επιδείνωση της διανοητικής κατάστασης ενός ατόμου εξαιτίας της υπερκατανάλωσης ευτελούς διαδικτυακού περιεχόμενου». Θα μπορούσαμε να το πούμε και «κάψιμο». Και, ας το παραδεχτούμε, το έχουμε πάθει οι περισσότεροι.
Ο Casper Grathwohl, πρόεδρος της Oxford Languages, ανέφερε σχετικά: «Το brain rot μιλά για έναν από τους αντιληπτούς κινδύνους της εικονικής ζωής και για το πώς χρησιμοποιούμε τον ελεύθερο χρόνο μας. Μοιάζει με το επόμενο κεφάλαιο στην πολιτιστική συζήτηση για την ανθρωπότητα και την τεχνολογία». Δεν είναι καθόλου παράξενο που η νικήτρια φράση έχει να κάνει με την επίδραση που έχει το σκρολάρισμα στον εγκέφαλό μας. Και είναι σίγουρο ότι θα επινοηθούν κι άλλες τα επόμενα χρόνια, για να περιγράψουν τις καταστροφικές συνέπειες της ασυνάρτητης και ασταμάτητης πληροφορίας που εισπράττει ο εγκέφαλός μας.
Σ’ αυτό τον διαγωνισμό φιναλίστ λέξεων, τα λεξικά και οι οργανισμοί έχουν διαφορετική άποψη. Για το λεξικό Collins, το “brat” ήταν η λέξη της φετινής χρονιάς για την ποπ κουλτούρα – μια λέξη που έφερε μπροστά μας η Βρετανίδα τραγουδίστρια Charli XCX. Αν χαρακτηρίζεσαι από μια σίγουρη, ανεξάρτητη και ηδονιστική στάση, είσαι “brat”. Κι αυτή η λέξη έφτασε μέχρι την πολιτική, καθώς χρησιμοποιήθηκε στην προεκλογική εκστρατεία της αντιπροέδρου των ΗΠΑ, Κάμαλα Χάρις! Βέβαια, η ήττα της δεν δικαίωσε το “brat”, να τα λέμε όλα.
Για το Cambridge Dictionary, πάλι, το “manifest” είναι η επικρατέστερη λέξη της δικής τους ψηφοφορίας. Χρησιμοποιείται ως ρήμα και εκφράζει την ιδέα της πραγματοποίησης στόχων μέσω οραματισμού και θετικής σκέψης. Εμφανίστηκε στην πανδημία και συνδέθηκε με συμβουλές για το πώς κάποιος μπορεί να οραματιστεί επιτυχία και χρήματα, και πώς να τα πετύχει με τη δύναμη της σκέψης του και την προσήλωση στον στόχο του.
Ξέρω, υπάρχει μια μεταφυσική χροιά πάνω στη λέξη αυτή και, κυρίως, στην πραγμάτωση της επιθυμίας που κουβαλάει. Καθρεφτίζει τη λαχτάρα μας για επίτευξη στόχων με τις μαγικές δυνάμεις του μυαλού. Κι ενώ ξέρουμε πολύ καλά ότι αυτό έρχεται με σκληρή δουλειά, ευχόμαστε ενδόμυχα να βοηθήσει λίγο και το σύμπαν του Κοέλιο, το οποίο, αν εσύ θέλεις κάτι πολύ, το ακούει.
Ωστόσο, το χτίσιμο αυτής της λεξιλογικής λίστας δεν φτιάχνεται μόνο από θεσμούς και οργανισμούς, όπως το Oxford University Press, η American Dialect Society και το Cambridge Dictionary. Φτιάχνεται ασφαλώς και από το διαδίκτυο. Εκεί, και πρωτίστως στα κοινωνικά μέσα δικτύωσης, υπερισχύουν κάθε χρόνο όροι που δίνουν τον τόνο των τάσεων.
Φέτος, ήταν η λέξη “demure”, που έγινε viral στο Tik Tok από μια plus size influencer που περιέγραφε τα ρούχα της. Ο νεολογισμός, γιατί περί αυτού πρόκειται, χαρακτηρίζει κάτι ως διακριτικό και χαμηλών τόνων, ή κάποιον ως συγκρατημένο, και χρησιμοποιήθηκε ακόμη και για να περιγράψει ένα νομοσχέδιο του Λευκού Οίκου επί Τζο Μπάιντεν. Φαίνεται παράξενο, σε μια εποχή όπου όλοι θέλουμε να μας προσέξουν και κάνουμε τα πάντα γι’ αυτό, να χρησιμοποιηθεί τόσο μια λέξη που θέλει κάποιον μετρημένο, και όχι έντονο. Ίσως όλη αυτή η show off ανάγκη της εποχής να μας έχει κουράσει και γι’ αυτό οι demure τύποι να κλέβουν τις εντυπώσεις.
Οι λέξεις που χαρακτήρισαν το ελληνικό 2024
Στα καθ’ ημάς τώρα, οι λέξεις που πρωταγωνίστησαν στις αναζητήσεις μας, ήταν σχεδόν όλες απόρροια μιας εγχώριας επικαιρότητας που επικεντρώνεται κυρίως σε δυσάρεστες ειδήσεις, κυνηγώντας τον πόνο και ανακυκλώνοντάς τον χωρίς σταματημό. Το επώνυμο της γυναίκας που σχετίστηκε με την τραγική απώλεια μικρών παιδιών, της Μουρτζούκου δηλαδή, βρέθηκε στην κορυφή του λεξιλογίου της χρονιάς.
Στον αντίποδα της βαριάς επικαιρότητας, κάναμε viral ένα φανταστικό νησί, την Ψίμυθο, δίνοντας του υπόσταση στην εικονική πραγματικότητα, με μια διάθεση σουρεαλισμού και πλάκας να συνοδεύει, ως επί το πλείστον, τις αναζητήσεις και τα σχόλια μας στα κοινωνικά δίκτυα.
Viral κάναμε και τους «Κασσελίστας», τους θερμούς ακόλουθους του Στέφανου Κασσελάκη, ενός προσώπου που οι μισοί αγάπησαν και οι άλλοι μισοί μίσησαν, αλλά όλοι σχολίασαν με τον ένα ή τον άλλο τρόπο.
Η δική μας γενιά Ζ, πάλι, που δεν παρακολουθεί την επικαιρότητα των ειδήσεων, έδωσε το στίγμα της με τις δικές της λέξεις. Η μία απ’ αυτές είναι η “aura”, η αύρα δηλαδή, η οποία χρησιμοποιήθηκε κατά κόρον για να δώσει το στίγμα κάποιου, την ατμόσφαιρα που δημιουργεί η παρουσία του.
Η άλλη λέξη της γενιάς Ζ για το 2024 είναι το “Ick”, ένας νεολογισμός αηδίας, που θέλει να περιγράψει τις ενοχλητικές συνήθειες κάποιου, κυρίως στις σχέσεις. Στις σύγχρονες σχέσεις, για να είμαστε πιο συγκεκριμένοι, όπου κυριαρχεί το διαδικτυακό dating και το situashionship, και όπου όλα αναλύονται επιφανειακά από τους απανταχού γκουρού του διαδικτύου.
Φυσικά, και η χρονιά που φεύγει αφήνει πίσω της πολλούς όρους που συνδέονται με την κλιματική κρίση. Μερικοί από τους πλέον δημοφιλείς είναι η «θερμική άνεση», δηλαδή το να βρίσκεσαι σε περιβάλλοντα με ιδανική θερμοκρασία, χώρους όπου δεν κρυώνεις ή ζεσταίνεσαι πολύ, και μπορείς να νιώθεις καλά εντός τους. Η κλιματική αλλαγή έφερε αυτή την ανάγκη στη ζωή μας και, στη δική μας περίπτωση, το καλοκαίρι και η αφόρητη ζέστη του είναι εκείνα που μας δημιουργούν θερμική καταπόνηση. Ένας όρος που συνηθίσαμε και χρησιμοποιήσαμε πολύ, μιας και ο κλιματισμός λείπει από πολλούς δημόσιους χώρους, ενώ στα σπίτια μας δεν μπορούμε να τον απολαύσουμε λόγω κόστους. Το ίδιο ισχύει, βεβαίως, και αντίστροφα: Δεν μπορούμε να ζεσταθούμε τον χειμώνα λόγω κόστους, αλλά ευτυχώς είμαστε τυχεροί σ’ αυτό το θέμα, γιατί ο χειμώνας είναι ήπιος στη χώρα μας.
Οι λέξεις της χρονιάς δεν σταματούν εδώ, βεβαίως. Αυτές ήταν, όμως, οι πιο δημοφιλείς για φέτος, και σίγουρα συμβάλλουν σε έναν απολογισμό του Δυτικού πολιτισμού μας. Κάποιες θα παραμείνουν επίκαιρες για καιρό, και άλλες θα χαθούν μέσα στη μαύρη τρύπα του διαδικτύου που αλέθει τα δεδομένα μας με ταχύτητες φωτός.