Μια φορά κι έναν καιρό… Πώς τα παραμύθια μιλάνε στο υποσυνείδητό μας

Μαγεμένες βασιλοπούλες, σκοτεινοί πύργοι, παιχνιδιάρικα ξωτικά, πράσινες νεράιδες και ακαταλαβίστικα ξόρκια «στοιχειώνουν» τις μνήμες των παιδικών μας χρόνων, ανακαλώντας μυστηριακές διηγήσεις για κόσμους πέρα από εμάς, φτιαγμένους για όλους εμάς. Και μπορεί η ασημόσκονή τους να ξεθώριαζε σιγά-σιγά όσο εμείς μεγαλώναμε, αλλά κανείς δεν μπορεί να αρνηθεί ότι συνεχίζουν να αποτελούν αναπόσπαστο κομμάτι της ψυχής μας. 

της Έλενας Κιουρκτσή 

Η θεραπευτική αξία των παραμυθιών
Η μάχη του «Καλού» με το «Κακό» ποτέ δεν έπαψε να σαγηνεύει το μυαλό ίσως γιατί, εκτός από την αλληγορία, στα παραμύθια υπάρχει και μια σειρά συμβολισμών, τους οποίους το υποσυνείδητο αντιλαμβάνεται προκειμένου να οδηγηθούμε σε αυτοκάθαρση και λύτρωση.
Δεν είναι τυχαίο που στην παραδοσιακή Ινδική Ιατρική έδιναν στο ψυχικά αποπροσανατολισμένο άτομο ένα παραμύθι που μορφοποιούσε το πρόβλημά του, ώστε να κατανοήσει το αδιέξοδο στο οποίο βρίσκεται και έτσι να το ξεπεράσει, βρίσκοντας το «κλειδί» που θα ανοίξει την πύλη του φόβου, του θυμού, της αγωνίας ή της θλίψης του.
Το παραμύθι έχει θεραπευτική αξία, γιατί αναφέρεται στον εσωτερικό μας κόσμο. Είναι ένα αποκαλυπτικό ψυχογράφημα στη γλώσσα των συμβόλων, που έχει σκοπό να καθησυχάσει, να δώσει ελπίδα για το μέλλον και να προσφέρει την υπόσχεση ενός ευτυχισμένου τέλους.
Ειδικοί, όπως ο φημισμένος παιδοψυχολόγος Δρ. Μπρούνο Μπέτελχαϊμ, θεωρούν ότι τα παραμύθια βοηθούν τα παιδιά σε δύσκολες συναισθηματικές καταστάσεις, διότι αποτελούν συμβολικές αποδόσεις των εμπειριών της ζωής. Κι αυτό, διότι υποδηλώνουν ότι μια ικανοποιητική και ευτυχισμένη ζωή είναι στις δυνατότητές μας, ανεξάρτητα από τις αντιξοότητες που μπορεί να αντιμετωπίσουμε.

Τέσσερα διάσημα παραμύθια και η κρυφή γοητεία τους

1. Η Χιονάτη και οι επτά νάνοι
Η κακιά μητριά της Χιονάτης, φθονώντας την ομορφιά της πρόγονής της, την εγκαταλείπει στο δάσος. Εκείνη βρίσκει καταφύγιο στο σπίτι επτά νάνων που τη συμπονούν, αλλά η μητριά, που την επιβουλεύεται, καταφέρνει να τη δηλητηριάσει με ένα μήλο. Η Χιονάτη τοποθετείται σε ένα γυάλινο φέρετρο, εωσότου τη σώζει ένας πρίγκιπας.
Το όνομα. Υπενθυμίζει τη «διπλή» φύση της Χιονάτης: Η λευκή επιδερμίδα της συμβολίζει την αγνότητα, αλλά η σύνδεση του ονόματός της με το χιόνι την αδράνεια. Τα κόκκινα σαν αίμα μαγουλά της υπονοούν τη σεξουαλική της πλευρά.
Η κακιά μητριά. Για τον ναρκισσιστικό γονιό (που βαφτίζεται επανειλημμένα στα παραμύθια «μητριά»), συνιστά απειλή το γεγονός ότι το παιδί του μεγαλώνει, επειδή ο ίδιος γερνά.
Οι «πειρασμοί». Η ευκολία με την οποία η Χιονάτη υποκύπτει στις παγίδες της μητριάς, παρά τις προειδοποιήσεις των νάνων (τα κορδόνια του κορσέ, το κτενάκι και το μήλο), αναφέρεται στις συναισθηματικές συγκρούσεις της εφηβείας και τις προκλήσεις που οδηγούν στην ωρίμανση.
Το μήλο. Συμβολίζει τον έρωτα και το σεξ, τόσο στην καλή, όσο και στην επικίνδυνη πλευρά του. Το γεγονός ότι το μοιράζεται με τη μητριά αντιπροσωπεύει, εκτός από την αντιζηλία τους, τις ώριμες σεξουαλικές επιθυμίες τους.
Οι επτά νάνοι. Υποδηλώνουν τις επτά ημέρες της εβδομάδας που πρέπει να είναι αποδοτικές, γι’ αυτό και η Χιονάτη οφείλει να κάνει τον δικό της κύκλο «εργασίας» για να γίνει ένα υπεύθυνο άτομο.
Το νόημα. Κανείς δεν μπορεί να απελευθερωθεί συναισθηματικά με τη φυγή. Μόνο αν επεξεργαστεί συστηματικά και με ειλικρίνεια τις εσωτερικές του συγκρούσεις, θα δικαιωθεί.

2. Η Κοκκινοσκουφίτσα
Ένα χαριτωμένο κοριτσάκι διασχίζει το δάσος προκειμένου να επισκεφτεί την άρρωστη γιαγιά του. Εκεί συναντά ένα λύκο, ο οποίος προσπαθεί να την ξεγελάσει. Αφού τον ενημερώνει λεπτομερώς για τη διαδρομή της, ο λύκος φτάνει πρώτος στο σπίτι της γιαγιάς, την οποία καταβροχθίζει και παίρνει τη θέση της. Μετά τρώει και την Κοκκινοσκουφίτσα, αλλά για καλή τους τύχη φτάνει ένας κυνηγός, ο οποίος ανοίγει την κοιλιά του λύκου και σώζει και τις δύο.
Το κόκκινο χρώμα. Συμβολίζει τα σεξουαλικά συναισθήματα. Η Κοκκινοσκουφίτσα είναι πολύ μικρή, και η σεξουαλικότητά της που αφυπνίζεται, για την οποία δεν είναι αρκετά ώριμη συναισθηματικά, ενέχει κινδύνους.
Ο λύκος. Αντιπροσωπεύει τις ζωώδεις τάσεις μας. Αν, όμως, δεν υπήρχε αυτή η σαγήνη προς το «άγριο», τότε ο Λύκος δεν θα ασκούσε καμία απολύτως επιρροή στην Κοκκινοσκουφίτσα, και η ίδια δεν θα του έδινε αβίαστα όσες πληροφορίες χρειάζονταν για τον πονηρό σκοπό του.
Η γιαγιά. Συνιστά την ενσάρκωση της ενοχής. Απερίσκεπτα έδωσε μια ελκυστική κόκκινη μπέρτα με κουκούλα στο παιδί και, επιπλέον, παρότι ενήλικη, ξεγελάστηκε από τον λύκο, με αντίκτυπο στην ίδια και τη μικρή.
Ο κυνηγός. Είναι η πατρική φιγούρα. Η Κοκκινοσκουφίτσα έρχεται αντιμέτωπη με την αντιφατική φύση του αρσενικού, βιώνοντας όλες τις πλευρές της προσωπικότητας του: τις εγωιστικές, βίαιες, δυνητικά καταστροφικές τάσεις που εκπροσωπεί ο λύκος, και τις αλτρουιστικές, προνοητικές και προστατευτικές τάσεις που συμβολίζει ο κυνηγός.
Η καταβρόχθιση. Η Κοκκινοσκουφίτσα, για να διδαχτεί και στη συνέχεια να αναγεννηθεί, πρέπει να την καταπιεί ο λύκος. Όταν ο κυνηγός τη βγάζει από την κοιλιά του, το αφελές κορίτσι έχει πλέον χαθεί, και στη θέση του στέκει ένα ωριμότερο και υπεύθυνο παιδί.
Το νόημα. Όσο γλυκιά κι αν είναι η αθωότητα, είναι επικίνδυνο για κάποιον να παραμένει αφελής σε όλη του τη ζωή. Δεν μπορούμε να εμπιστευόμαστε απερίσκεπτα τον οποιοδήποτε. Κι αυτή είναι η σοφία που κατέχουν μόνο όσοι «γεννήθηκαν δυο φορές»…


Το δώρο της αγάπης…
«Παιδί με το αθώο, ασυννέφιαστο πρόσωπό σου και τα ανήσυχα ονειροπόλα μάτια, αν και πέρασαν χρόνια μακριά σου και της ζωής μας χώρισαν τα μονοπάτια το γλυκό σου χαμόγελο πάντα θα χαιρετάει το δώρο της αγάπης το παραμύθι που ξεκινάει…»

– L. Carroll, «Η Αλίκη Μέσα Στον Καθρέφτη»


3. Η Ωραία Κοιμωμένη
Μια μάγισσα καταριέται τη μικρή βασιλοπούλα μόλις γίνει 15 χρονών να τρυπήσει το δάχτυλό της από τη ρόκα μιας ανέμης και να πέσει σε βαθύ ύπνο. Ο πατέρας της, για να την προστατεύσει, εξαφανίζει όλες τις ρόκες από το βασίλειο. Ωστόσο, το κορίτσι βρίσκει μια γριά να γνέθει σε ένα μυστικό δωμάτιο, και η κατάρα πραγματοποιείται. Μετά από εκατό χρόνια, ένας πρίγκιπας με το φιλί του την επαναφέρει στη ζωή.
Οι νεράιδες. Ο αριθμός των 12 καλών νεράιδων συμβολίζει την εμμηνόρροια (μια φορά τον μήνα, 12 φορές τον χρόνο) που θα αφυπνίσει σεξουαλικά τη βασιλοπούλα και θα την ετοιμάσει για γάμο. Η 13η κακιά νεράιδα επιδιώκει με την κατάρα της να απαγορεύσει τη σεξουαλική εκπλήρωση.
Η κυκλική σκάλα. Η βασιλοπούλα την ανεβαίνει πριν οδηγηθεί στο μυστικό κλειδωμένο δωμάτιο που γνέθει η γριά. Αντιπροσωπεύει τη σεξουαλική εμπειρία. Το γύρισμα του κλειδιού στην κλειδαριά υποκρύπτει τη σεξουαλική σχέση.
Η ρόκα. Η στιγμή που ματώνει το δάχτυλο του κοριτσιού (εμμηνόρροια) συμβολίζει την είσοδο στην εφηβεία.
Ο ύπνος. Μια περίοδος παθητικότητας και αδράνειας, ακόμα κι αν μοιάζει ότι διαρκεί εκατό χρόνια, όπως στην εφηβεία, δεν είναι παντοτινή. Η συμβολική γλώσσα του παραμυθιού δηλώνει ότι, αφού πρώτα συγκεντρώνει κανείς δυνάμεις στη μοναξιά, μπορεί μετά να γίνει ο εαυτός του.
Ο πρίγκιπας. Το φιλί του λύνει τα μάγια του ναρκισσισμού και αφυπνίζει τη θηλυκότητα της βασιλοπούλας. Η ένωσή τους δηλώνει πως η ωριμότητα είναι προϋπόθεση για αρμονία, όχι μόνο με τον εαυτό μας, αλλά και με τους γύρω μας.
Το νόημα. Η «κατάρα» είναι μια μεταμφιεσμένη ευχή. Μόνο όταν έχουμε θετική σχέση με τον εαυτό μας και τους άλλους δεν θα περάσουμε τη ζωή μας σαν… κοιμισμένοι.

4. Ο Βάτραχος Πρίγκιπας
Μια βασιλοπούλα, παίζοντας ανεύθυνα, χάνει τη χρυσή μπάλα της σε ένα πηγάδι και ένας βάτραχος της την επιστρέφει, υπό τον όρο να γίνει γυναίκα του. Εκείνη, παρότι τον αποστρέφεται, δέχεται, με αποτέλεσμα σε λίγο καιρό να τον ερωτευτεί χάρη στην ευγένεια και τη συγκινητική καλοσύνη του. Έτσι, μόλις τον φιλά, εκείνος μεταμορφώνεται σε πρίγκιπα.
Η χρυσή μπάλα. Συμβολίζει την αφέλεια του κοριτσιού που χάνεται με την ενηλικίωση, οπότε και πρέπει επιτέλους να αντιμετωπίσει τις πραγματικές δυσκολίες της ζωής.
Η υπόσχεση. Η βασιλοπούλα υπόσχεται να παντρευτεί τον βάτραχο αν της επιστρέψει την μπάλα της. Το γεγονός ότι αναλαμβάνει μια ηθική δέσμευση σημαίνει ότι παύει να είναι παιδί και εισέρχεται σε μια ωριμότερη φάση, εκείνη της συζύγου και γυναίκας.
Ο βάτραχος. Όσο ο βάτραχος συμπεριφέρεται ως γοητευμένο αρσενικό, τόσο η βασιλοπούλα αισθάνεται άγχος, θυμό και απέχθεια. Μόνο όταν ξεπερνά την ανασφάλειά της για το «άγνωστο» και ανακαλύπτει τα συναισθήματά της (άρα γίνεται ο εαυτός της), ο βάτραχος μεταμορφώνεται σε έρωτα και αγάπη.
Η μεταμόρφωση. Για να μπορέσει κάποιος να αγαπήσει, πρέπει να είναι ικανός για αισθήματα. Στην αρχή, η βασιλοπούλα είναι εντελώς εγωκεντρική, γι’ αυτό και το μόνο που την ενδιαφέρει είναι η μπάλα της. Όμως η ζωή δεν είναι μόνο ο εαυτός μας. Το ίδιο ισχύει και για τον βάτραχο, ο οποίος, με τη σειρά του, πρέπει να ωριμάσει ώστε να πάψει να είναι αποκρουστικός και να γίνει ανθρώπινος.
Το νόημα. Δεν πρέπει να κρίνουμε από την όψη, αλλά από το περιεχόμενο. Χρειάζεται ωριμότητα για να συνειδητοποιήσουμε πως κάτι που εύκολα απορρίπτουμε μπορεί να αποδειχθεί πηγή ολοκλήρωσης και ευτυχίας.