Κάθε χρόνο, στις 19 Οκτωβρίου, έχει καθιερωθεί να γιορτάζεται η Παγκόσμια Ημέρα Βιοηθικής. Κι ενώ ο ίδιος ο όρος ίσως είναι για πολλούς άγνωστος ή δυσνόητος, αξίζει πραγματικά να μάθουμε γιατί αυτή η μέρα είναι τόσο σημαντική για τις ζωές όλων μας.
της Έλενας Κιουρκτσή
Η ραγδαία ανάπτυξη της επιστήμης της Βιολογίας και άλλων συναφών επιστημών έδωσε στον άνθρωπο τη δυνατότητα παρέμβασης σε διάφορες βιολογικές διαδικασίες, εγείροντας ωστόσο ερωτήματα για το πού τελικά οφείλουμε να σταματήσουμε ή να προχωρήσουμε. Και, κυρίως, με ποιο ενδεχόμενο τίμημα. Η ανάγκη οριοθέτησης, λοιπόν, αυτής της ολοένα επιταχυνόμενης επιστημονικής ανάπτυξης που αφορά τα έμβια όντα και, κυρίως, τον άνθρωπο, οδήγησε στη διαμόρφωση ενός νέου γνωστικού αντικειμένου, της Βιοηθικής.
Πρόκειται για ένα ευρύ διεπιστημονικό πεδίο, όπου συναντώνται φορείς και επιστήμονες από διάφορους κλάδους της Βιολογίας, που περιλαμβάνουν τη Γενετική, τη Βιοτεχνολογία και τη Βιοϊατρική, στο οποίο εμπλέκονται επίσης και άλλοι, διαφορετικοί, γνωστικοί τομείς, όπως η Νομική, η Θεολογία, η Κοινωνιολογία, η Οικονομία, η Φιλοσοφία κ.λπ.
Με μια πρώτη ματιά
Σύμφωνα με ένα σύντομο ορισμό της, η Βιοηθική σχετίζεται με τις πράξεις και τη συμπεριφορά του ανθρώπου όσον αφορά τη νέα βιοϊατρική γνώση και την εφαρμογή της. Ο όρος προέρχεται από τα συνθετικά «βίος», δηλαδή ζωή ή τρόπος ζωής κάθε ζωντανού οργανισμού, και «ηθική», μια έννοια που προέρχεται από την αρχαία ελληνική λέξη «ήθος». Το αντικείμενο της νέας επιστήμης ανέκυψε έπειτα από την αλματώδη πρόοδο που συντελέστηκε πρώτα στην Ιατρική και έπειτα στη Βιολογία, κυρίως από τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά.
Η Βιοηθική εξετάζει και αναλύει ηθικά ζητήματα που προκύπτουν μέσα από ιατρικές/επιστημονικές πράξεις που αναπτύχθηκαν στη σύγχρονη εποχή, όπως η υποβοηθούμενη αναπαραγωγή, η μεταμόσχευση οργάνων, η ευθανασία, οι αμβλώσεις, η κλωνοποίηση ανθρώπων, η τροποποίηση του γονιδιώματος, η γενετική μηχανική, η προστασία και διατήρηση της βιοποικιλότητας και των οικοσυστημάτων κ.λπ.
Επιπλέον, αφορά και στις δοκιμές φαρμακευτικών σκευασμάτων, καλλυντικών, καπνού και άλλων χημικών προϊόντων σε ζώα, αλλά και στην ιατρική, βιολογική, φαρμακολογική και τεχνολογική έρευνα σε ζώα και σε ανθρώπους.
H πατρότητα του όρου
Τον όρο «Βιοηθική» (bioethics) υποστηρίζεται ότι τον εισήγαγε ο Αμερικανός βιοχημικός V.R. Potter το 1971, στην προσπάθειά του να εφεύρει μία έννοια που να ισορροπεί τον επιστημονικό προσανατολισμό της Ιατρικής με τις ανθρώπινες αξίες (παρεμφερείς είναι και οι όροι «medical ethics» ή «biomedical ethics»), στην «εφαρμοσμένη φιλοσοφική αντιμετώπιση των προβλημάτων που εγείρει η πρακτική της Ιατρικής».
Σύμφωνα με τον Βέλγο φιλόσοφο Gilbert Hottois, ο Potter είχε χρησιμοποιήσει τον όρο «Βιοηθική» ήδη από το 1970, σε ένα άρθρο του με τίτλο «Βιοηθική, η επιστήμη της επιβίωσης», το οποίο στη συνέχεια συμπεριέλαβε στο βιβλίο του «Βιοηθική, Γέφυρα στο Μέλλον» που εκδόθηκε το 1971.
Μια άλλη εκδοχή θέλει τον όρο να έχει επινοηθεί από τον Ολλανδό Hellegers, ο οποίος ίδρυσε το πρώτο Ινστιτούτο Βιοηθικής το 1971.
Κατά άλλους ερευνητές, ο Γερμανός θεολόγος Fritz Jahr χρησιμοποίησε τον όρο «Βιοηθική» πολύ νωρίτερα, το 1927, προτρέποντας τον κάθε άνθρωπο, και δη επιστήμονα, «να σέβεται κάθε ζωντανό ον γενικά ως σκοπό καθ’ εαυτόν και να το μεταχειρίζεται, εάν είναι δυνατό, ως τέτοιο».
Οι 4 αρχές της Βιοηθικής
1. Σεβασμός της αυτονομίας. Αυτή η πρώτη αρχή επικεντρώνεται στη διαπίστωση ότι η ελευθερία επιλογής και αποφάσεων των ανθρώπων πρέπει πάντα να γίνεται σεβαστή. Κάθε ένας από εμάς θεωρείται σε προσωπικό επίπεδο ως άτομο που δεν υπόκειται σε περιορισμούς όταν λαμβάνει αποφάσεις π.χ. για την υγεία του, αλλά και για άλλα θέματα που σχετίζονται με τις βιολογικές επιστήμες.
2. Άπαντες ευεργετούμενοι. Με βάση αυτή την αρχή, η Βιοηθική επιδιώκει να συσχετίσει το κόστος και τα οφέλη όλων εκείνων των ενεργειών και αποφάσεων που λαμβάνουν οι άνθρωποι, σε σχέση με τις ηθικές αξίες ενός βιολογικού γεγονότος. Ο απώτερος στόχος είναι το όφελος του ατόμου, χωρίς όμως να προκύπτει οποιασδήποτε μορφής βλάβη άλλων ανθρώπων που μπορεί να εμπλέκονται άμεσα ή έμμεσα με τις εν λόγω αποφάσεις.
3. Απαγόρευση της κακοήθειας. Αυτή η αρχή επικεντρώνεται στην απαγόρευση και την κατάργηση οποιασδήποτε ενέργειας που συνεπάγεται αρνητικές επιπτώσεις σε έναν ή περισσότερους από τους τομείς στους οποίους δρα η Βιοηθική (βιολογικό, πολιτικό, φιλοσοφικό, μεταξύ άλλων).
4. Διαφάνεια και δικαιοσύνη. Η εν λόγω αρχή δεσμεύεται για την ισότητα, τις ίσες ευκαιρίες και τη δίκαιη απόδοση ευθυνών που συνδέονται με το κόστος, τους κινδύνους και τα οφέλη των αποφάσεων που λαμβάνονται στο πλαίσιο της Βιοηθικής.
Είναι, όμως, όντως τόσο επικίνδυνες οι εφαρμογές της Βιολογίας, που να δικαιολογούν την ανάγκη ύπαρξης των επιτροπών Βιοηθικής;
Η αλήθεια είναι ότι πάντοτε ελλοχεύει η πιθανότητα ενός λάθος χειρισμού με τραγικές συνέπειες. Για παράδειγμα, μεταλλαγμένα βακτήρια μπορούν να παρουσιάσουν αυξημένες ιδιότητες ανθεκτικότητας απέναντι σε αντιβιοτικά, γεγονός που θα τα καθιστούσε πρακτικά άτρωτα. Έτσι, η μολυσματικότητα σε στελέχη ιών και βακτηρίων είναι πιθανό να πολλαπλασιαστεί, με ολέθριες συνέπειες (π.χ. πανδημία).
Οι επιπτώσεις της απελευθέρωσης των γενετικά τροποποιημένων προϊόντων (γνωστών και ως διαγονιδιακών) στο περιβάλλον παραμένουν άγνωστες, με τις περιβαλλοντικές οργανώσεις να κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου. Ακόμα, ενώ τα γενετικά τροποποιημένα προϊόντα μπορεί να «κουβαλούν» πληροφορίες που τα καθιστούν πιο εύκολα καλλιεργήσιμα ή τους προσδίδουν κάποιο επιθυμητό χαρακτηριστικό, παραμένουν αμφίβολα τα αποτελέσματα της μακροχρόνιας χρήσης τους.
Ένα ακόμα παράδειγμα αποτελούν η γονιδιακή θεραπεία και η τεχνολογία του ανασυνδυασμένου DNA, οι οποίες μπορεί να έχουν αποδειχθεί υψηλότατης ακρίβειας και αποδοτικότητας εργαλεία που συνδράμουν την κλασική Ιατρική, δεν παύουν όμως να είναι τεχνικές που δεν έχουν χρησιμοποιηθεί σε μεγάλη κλίμακα και για ευρύ χρονικό διάστημα. Συνεπώς, χρειάζεται να μελετηθούν περαιτέρω πιθανές επιπτώσεις ή προβλήματα που μπορεί να προκύπτουν από τη χρήση τους.
Παγκόσμια Ημέρα Βιοηθικής
Η 19η Οκτωβρίου θεσπίστηκε ως Παγκόσμια Ημέρα Βιοηθικής το 2015, κατόπιν πρότασης της Έδρας Βιοηθικής της UNESCO προς τη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ.
Το Ελληνικό Κλιμάκιο, το οποίο εκπροσωπεί τη χώρα μας στην Έδρα Βιοηθικής της UNESCO, ιδρύθηκε τον Αύγουστο του 2015 στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών, και στόχος του είναι η προαγωγή του διαλόγου γύρω από τη Βιοηθική στη χώρα μας, καθώς και η ανάδειξη επιστημονικών, αλλά και κοινωνικών δράσεων που αφορούν στα ζητήματα Βιοηθικής, σε στενή συνεργασία με άλλους φορείς και θεσμούς.