Μαρία Λυσάνδρου
Η ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής (work-life balance) έχει φτάσει να αποτελεί κάτι σαν «ιερό δισκοπότηρο» στον αγώνα του σύγχρονου ανθρώπου για τη διατήρηση μιας καλής συνολικής υγείας. Ζώντας σε μια εποχή, στην οποία οι ρυθμοί ζωής είναι φρενήρεις και η υψηλή ποιότητα ζωής σχεδόν άγνωστος όρος, η τήρηση μιας –στοιχειώδους, έστω– ισορροπίας μεταξύ δουλειάς και ποιοτικού ελεύθερου χρόνου αποδεικνύεται κρίσιμης σημασίας, εάν θέλει κανείς να αισθάνεται ότι «ζει» και, κυρίως, ότι Ζει Καλά. Και «ζω καλά» σημαίνει πρωτίστως «είμαι υγιής» – υγιής σωματικά, υγιής πνευματικά, υγιής ψυχικά.
Ας εξετάσουμε, αρχικά, τα περί ισορροπίας εργασιακής και προσωπικής ζωής. Αν κανείς εργάζεται πολλές ώρες, η επίτευξη μιας υγιούς τέτοιας ισορροπίας μετατρέπεται σε σπαζοκεφαλιά. Κι αυτό, διότι η πολύωρη εργασία μπορεί να επηρεάσει τη σωματική και ψυχική υγεία, να αυξήσει τα επίπεδα άγχους, αλλά και να μειώσει σημαντικά τον χρόνο για δραστηριότητες αναψυχής ή χαλάρωσης.
Είναι, λοιπόν, σημαντικό να δίνει κανείς προτεραιότητα στην ευημερία του, διότι η ζωή περιλαμβάνει πολύ περισσότερα από τις δουλειές – είτε αμειβόμενες, είτε του σπιτιού.
Η εργασία λειτουργεί ευεργετικά για τη συνολική υγεία
Κι όμως, η εργασία δεν σημαίνει μόνο κούραση, πίεση και στρες. Αντιθέτως, μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά ευεργετική για την ψυχική και σωματική υγεία, καθώς μπορεί να προσφέρει μια καθημερινή ρουτίνα, να ενισχύσει την αυτοεκτίμηση, να εμπνεύσει το αίσθημα του ανήκειν σε μια κοινότητα, αλλά και να προσφέρει οικονομική ανεξαρτησία. Η ανεργία, από την άλλη, μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τη συνολική ευημερία.
Ωστόσο, οι συνθήκες της εποχής μας συχνά καθιστούν την εργασία ιδιαίτερα απαιτητική, τονίζοντας περισσότερο την αρνητική της χροιά, η οποία σχετίζεται ως επί το πλείστον με αυξημένο άγχος και πίεση. Αυτή η κατάσταση πυροδοτείται συνήθως εάν κανείς αισθάνεται απομονωμένος στον χώρο εργασίας, εάν λαμβάνει ελάχιστη ή και καθόλου αναγνώριση για τις προσπάθειές του, εάν βρίσκεται συνεχώς σε καθεστώς εργασιακής ανασφάλειας, εάν αναγκάζεται να δουλεύει υπερωρίες (για τις οποίες συχνά δεν πληρώνεται). Και, γενικά, εάν αισθάνεται ότι η δουλειά του δεν τον εκφράζει.
Burnout
Η επαγγελματική εξουθένωση, το λεγόμενο “burnout”, αποτελεί έναν όρο που έχει ενταχθεί πανηγυρικά στο εργασιακό λεξικό των ημερών μας. Οι αριθμοί των εργαζομένων που παρουσιάζουν burnout αυξάνονται με γοργούς ρυθμούς παγκοσμίως, εγείροντας σοβαρές ανησυχίες σχετικά με τη σύγχρονη εργασιακή πραγματικότητα.
Επαγγελματική εξουθένωση υφίσταται όταν ο εργαζόμενος:
- Δεν μπορεί να αντιμετωπίσει το αίσθημα της ψυχικής και σωματικής εξάντλησης
- Χάνει κάθε ενδιαφέρον για τη δουλειά του
- Αποφεύγει –ή και φοβάται– να πάει στη δουλειά
- Δυσκολεύεται να ολοκληρώσει ακόμα και απλές καθημερινές εργασίες
- Αισθάνεται (και είναι) μη παραγωγικός.
Επιπλέον, η επαγγελματική εξουθένωση μπορεί να:
- Προκαλέσει σωματικά συμπτώματα, όπως πόνους στο στομάχι, πονοκεφάλους και διαταραχές του ύπνου
- Δυσκολέψει τη συγκέντρωση και τη δημιουργική σκέψη
- Οδηγήσει σε αρνητικά συναισθήματα απέναντι στους συναδέλφους
- Προκαλέσει έλλειψη εμπιστοσύνης του εργαζόμενου στις ικανότητές του
- Μειώσει σημαντικά τα επίπεδα απόδοσης
- Εκμηδενίσει την επιθυμία για περαιτέρω μάθηση και βελτίωση
- Οδηγήσει έως και σε νευρική κατάρρευση.
Τι δείχνει η Ευρωπαϊκή Έρευνα για τις Συνθήκες Εργασίας (EWCS)
Ένας στους πέντε εργαζομένους σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ένωση αναφέρει ότι, αρκετές φορές τον μήνα, δέχεται επικοινωνία για λόγους σχετικούς με την εργασία, εκτός του ωραρίου εργασίας του. Εφαρμοζόμενο το ποσοστό αυτό στον πληθυσμό του εργατικού δυναμικού της ΕΕ στα τέλη του 2024, αντιστοιχεί σε περίπου 39,4 εκατομμύρια εργαζομένους.
Αυτή η τακτική επικοινωνία μετά το πέρας του ωραρίου αποτελεί συνέπεια ενός μακροχρόνιου μετασχηματισμού της εργασιακής κουλτούρας, ο οποίος πραγματοποιήθηκε παράλληλα με την αυξανόμενη ψηφιοποίηση της εργασίας. Για σημαντικό αριθμό εργαζομένων, η εργάσιμη ημέρα επεκτείνεται πέρα από το συμβατικά συμφωνημένο ωράριο εργασίας, με ορισμένους από αυτούς να βιώνουν αυτό το φαινόμενο τόσο συχνά, ώστε είναι σαν να βρίσκονται μονίμως σε κατάσταση ετοιμότητας.
Έκθεση του Eurofound, με τίτλο Working anytime and anywhere in the EU after the pandemic: The effects on quality of working time, αναλύει αυτό το φαινόμενο αξιοποιώντας δεδομένα που συλλέχθηκαν από την Ευρωπαϊκή Έρευνα για τις Συνθήκες Εργασίας (European Working Conditions Survey – EWCS) το 2024.
Η ανάλυση των δεδομένων δείχνει ξεκάθαρα ότι η συχνότητα με την οποία ένας εργαζόμενος δέχεται επικοινωνία εκτός του ωραρίου εργασίας του σχετίζεται άμεσα και αναλογικά με τα επίπεδα άγχους του. Μεταξύ εκείνων που δέχονται επικοινωνία σε καθημερινή βάση, οι 6 στους 10 (59%) αναφέρουν ότι βιώνουν άγχος στην εργασία πάντοτε ή σχεδόν πάντοτε. Στο αντίθετο άκρο, σε όσους δεν δέχονται ποτέ επικοινωνία εκτός ωραρίου, το ποσοστό αυτό μειώνεται στο 17%.
- Οι αιτίες πίσω από την επικοινωνία εκτός ωραρίου
Τα ευρήματα της EWCS 2024 δείχνουν ότι ο πιο άμεσος παράγοντας είναι ο φόρτος εργασίας. Όταν οι εργαζόμενοι δεν διαθέτουν αρκετό χρόνο για να ολοκληρώσουν τα καθήκοντά τους κατά τη διάρκεια του κανονικού ωραρίου εργασίας, είναι πιο πιθανό η εργασία να επεκταθεί πέρα από τις συμβατικά συμφωνημένες ώρες.
Οι ευέλικτες ρυθμίσεις εργασίας και η χρήση των τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών (Information and Communications Technology – ICT) αποτελούν επίσης παράγοντες, αλλά λειτουργούν με διαφορετικό τρόπο.
Μεταξύ των εργαζομένων που διαθέτουν ευέλικτη ώρα έναρξης και λήξης της εργασίας, το 64% αναφέρει ότι δέχεται επικοινωνία εκτός ωραρίου τουλάχιστον περιστασιακά, σε σύγκριση με το 49% όσων εργάζονται με σταθερό πρόγραμμα. Παρόμοιο μοτίβο παρατηρείται και ως προς τον τόπο εργασίας: το 63% των τηλε-εργαζομένων αναφέρει τέτοια επικοινωνία, σε σύγκριση με το 48% των εργαζομένων που εργάζονται αποκλειστικά στις εγκαταστάσεις του εργοδότη τους.
Είναι χαρακτηριστικό ότι η χρήση των τεχνολογιών πληροφοριών και επικοινωνιών (ICT) αποτελεί έναν διευκολυντικό παράγοντα σε όλους τους χώρους εργασίας. Μεταξύ των εργαζομένων που δεν χρησιμοποιούν ποτέ τεχνολογίες πληροφοριών και επικοινωνιών στην εργασία τους, το 59% αναφέρει ότι δεν δέχεται ποτέ επικοινωνία εκτός του ωραρίου εργασίας, σε σύγκριση με το 38% των εργαζομένων που χρησιμοποιούν ICT. Ωστόσο, ακόμη και μεταξύ των εργαζομένων που εργάζονται αποκλειστικά στις εγκαταστάσεις του εργοδότη τους, όσοι χρησιμοποιούν ICT είναι πιθανότερο να δέχονται επικοινωνία εκτός ωραρίου σε σχέση με όσους δεν τα χρησιμοποιούν. Αυτό υποδηλώνει ότι η ψηφιακή συνδεσιμότητα, και όχι μόνο η τηλεργασία, αποτελεί τον βασικό μηχανισμό μέσω του οποίου η διαθεσιμότητα ενός εργαζομένου επεκτείνεται και στον μη εργάσιμο χρόνο.
Από όλες τις επαγγελματικές ομάδες, τα διευθυντικά στελέχη είναι εκείνα που είναι πιθανότερο να δέχονται επικοινωνία εκτός ωραρίου, ενώ ακολουθούν οι εργαζόμενοι στον τομέα των υπηρεσιών και των πωλήσεων. Ανά τομέα δραστηριότητας, η εκπαίδευση και η υγειονομική περίθαλψη καταγράφουν τα υψηλότερα ποσοστά.
- Το δικαίωμα στην αποσύνδεση
Σε μια προσπάθεια να ενδυναμώσουν τους εργαζομένους τους, 13 κράτη-μέλη έχουν επιλέξει να θεσπίσουν νομοθετικά το δικαίωμα στην αποσύνδεση (right to disconnect) – δηλαδή το δικαίωμα να μην ανταποκρίνεται κανείς σε επικοινωνίες που σχετίζονται με την εργασία εκτός ωραρίου, χωρίς να υφίσταται αρνητικές συνέπειες. Τα κράτη-μέλη αυτά είναι το Βέλγιο, η Βουλγαρία, η Κροατία, η Κύπρος, η Γαλλία, η Ελλάδα, η Ιρλανδία, η Ιταλία, το Λουξεμβούργο, η Πορτογαλία, η Σλοβακία, η Σλοβενία και η Ισπανία.
Ωστόσο, το υφιστάμενο κανονιστικό πλαίσιο απέχει πολύ από το να είναι ομοιογενές. Σε ορισμένα κράτη μέλη (Βέλγιο, Γαλλία και Ισπανία), το δικαίωμα αυτό ισχύει για το σύνολο των εργαζομένων του ιδιωτικού τομέα· σε άλλα (Κύπρος, Ελλάδα, Ιταλία και Σλοβακία), περιορίζεται αποκλειστικά στους τηλε-εργαζομένους.
Επιπλέον, διαφέρει και η νομική του μορφή: από τη μη υποχρέωση των εργαζομένων να απαντούν (Βουλγαρία και Κροατία), μέχρι την ενεργή υποχρέωση του εργοδότη να μην επικοινωνεί με τους εργαζομένους κατά τις περιόδους ανάπαυσης (Πορτογαλία και Σλοβενία), ή ακόμη και το ρητά κατοχυρωμένο δικαίωμα αποσύνδεσης από τις ηλεκτρονικές επικοινωνίες που σχετίζονται με την εργασία (Ελλάδα και Ιρλανδία).
Καθώς οι ευέλικτες μορφές εργασίας και η εξ αποστάσεως εργασία δείχνουν να καθιερώνονται στη σύγχρονη εργασιακή πραγματικότητα, τα ερωτήματα σχετικά με τα όρια που πρέπει να τεθούν, απαιτούν ουσιαστικές και, κυρίως, ρεαλιστικές και εφαρμόσιμες απαντήσεις.
Επιδιώκοντας μια υγιή ισορροπία μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής
- Επιστροφή στα σημαντικά
Ας αφιερώσουμε λίγο χρόνο σκεπτόμενοι τι είναι, τελικά, σημαντικό για μας, και ας ασχοληθούμε με ασχολίες, χόμπι και ενδιαφέροντα που μας βοηθούν να χαλαρώσουμε.
Αλήθεια, πόσο συχνά αφιερώνουμε χρόνο σε τέτοιες δραστηριότητες σήμερα; Είναι αρκετός;
- Καλή διαχείριση του χρόνου
Είναι φορές που αναρωτιόμαστε πόσο γρήγορα πέρασε η ημέρα. Οι υποχρεώσεις είναι τόσες πολλές, ώστε συχνά χάνουμε την αίσθηση του χρόνου και, μαζί με αυτήν, και την τήρηση του προβλεπόμενου προγράμματος.
Μερικές χρήσιμες μέθοδοι για να οργανωθούμε καλύτερα αποτελούν τα ημερολόγια, οι σχετικές εφαρμογές στα κινητά, αλλά και η σύνταξη λίστας υποχρεώσεων (to-do list).
Επιπλέον, θα μπορούσαμε να εξοικονομήσουμε χρόνο:
– κάνοντας αγορές μέσω διαδικτύου
– δουλεύοντας από το σπίτι μερικές ημέρες την εβδομάδα, ώστε να μειώσουμε τον χαμένο χρόνο της μετακίνησης
– εξετάζοντας αν ορισμένες συναντήσεις ή εργασίες μπορούν να γίνουν τηλεφωνικά ή μέσω βιντεοκλήσης, αντί διά ζώσης
– ελαττώνοντας τον χρόνο που περνάμε στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Αυτό μπορεί να γίνει είτε τοποθετώντας το κινητό μακριά από τον χώρο εργασίας, είτε απενεργοποιώντας το από ένα σημείο και μετά.
- Όρια
Είναι σημαντικό να διαχωρίζεται ο χρόνος εργασίας από τον χρόνο στο σπίτι.
Είναι γεγονός ότι, μερικές φορές, μπορεί να είναι δύσκολο να πούμε «όχι» στα διάφορα απρόοπτα, αλλά «επείγοντα», που προκύπτουν στη δουλειά απαιτώντας επιπλέον χρόνο εργασίας από εμάς. Είναι απαραίτητο, λοιπόν, να τεθούν όρια:
- στον χρόνο εργασίας μας, ενημερώνοντας τους άλλους πότε θα είμαστε εκτός σύνδεσης
- σε σχέση με το κινητό μας, απενεργοποιώντας τις ειδοποιήσεις για τα επαγγελματικά μας email
- στη χρήση του διαδικτύου, φροντίζοντας να μένουμε εκτός για κάποιες ώρες.
- Η εργασία ως απόλαυση
Το να απολαμβάνουμε τον χρόνο εργασίας μας μπορεί να βοηθήσει στη διατήρηση μιας καλής ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής. Αν απολαμβάνουμε τη δουλειά μας, αυτό μας βοηθά να μένουμε συγκεντρωμένοι και να έχουμε κίνητρο για συνεχή βελτίωση.
Ωστόσο, αν αισθανόμαστε ότι η δουλειά μας καταβάλλει, μπορούμε να το συζητήσουμε με τον εργοδότη μας. Εκείνος μπορεί να μας προσφέρει υποστήριξη και ανατροφοδότηση.
Αν ο μεγάλος φόρτος εργασίας κάνει την καθημερινότητα μη διαχειρίσιμη, ίσως έχει έρθει η ώρα για μια αλλαγή. Ας το σκεφτούμε καλά και ας το τολμήσουμε!
Επιπλέον, μπορούμε να συζητήσουμε με τον εργοδότη μας σχετικά με ευέλικτες ρυθμίσεις εργασίας. Ίσως μπορούμε μα μετακινηθούμε σε διαφορετική ομάδα ή να εκπαιδευτούμε σε ένα νέο αντικείμενο.
- Καλλιέργεια σχέσεων
Η ύπαρξη ενός δικτύου υποστήριξης μπορεί να αποδειχθεί εξαιρετικά βοηθητική στην επίτευξη της πολυπόθητης ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής, καθώς και στην καλύτερη διαχείριση του άγχους. Ένα τέτοιο δίκτυο, πέρα από τα κοντινά μας πρόσωπα, μπορεί να περιλαμβάνει ακόμα και τον εργοδότη και τους συναδέλφους μας.
Πρέπει να έχουμε υπ’ όψιν ότι οι ισχυρές σχέσεις χρειάζονται χρόνο για να καλλιεργηθούν και να αναπτυχθούν. Ας δώσουμε, λοιπόν, προτεραιότητα στον ποιοτικό χρόνο που περνάμε με την οικογένεια, τους φίλους και τα αγαπημένα μας πρόσωπα, απολαμβάνοντας τη θετική ενέργεια και την υποστήριξη που λαμβάνουμε από αυτούς.
- Έμφαση στην υγεία
Η τακτική σωματική άσκηση συμβάλλει ουσιαστικά στη μείωση του άγχους και της κατάθλιψης, ενώ βελτιώνει παράλληλα την πνευματική και ψυχική μας κατάσταση, ενισχύοντας την ηρεμία και τη συγκέντρωσή μας.
Ταυτόχρονα, ωστόσο, είναι σημαντικό να:
– κοιμόμαστε αρκετά και σε σταθερές ώρες
– τρώμε υγιεινά
– καταναλώνουμε αλκοόλ με μέτρο
– μένουμε μακριά από ουσίες.
- Εύρεση χρόνου για ξεκούραση
Η ανάκτηση των δυνάμεών μας μετά από μια κουραστική περίοδο είναι ζωτικής σημασίας, ώστε να επανερχόμαστε δριμύτεροι.
Το να αφιερώνουμε χρόνο στον εαυτό μας αποτελεί ίσως την ουσιαστικότερη κίνηση προς την εύρεση εσωτερικής ηρεμίας, τη φόρτιση μπαταριών και την ενίσχυση της ενέργειας και της δημιουργικότητάς μας.
Μερικές ιδέες προς αυτή την κατεύθυνση είναι:
- να αφιερώνουμε λίγο χρόνο καθημερινά για να διαβάζουμε ένα βιβλίο
- να συμμετέχουμε ή και να παρακολουθούμε αθλητικές δραστηριότητες
- να περνάμε χρόνο στη φύση
- ακόμα και να μην κάνουμε απολύτως τίποτα. Αυτή η παύση είναι πάντα βαθιά ευεργετική.
Πηγές