Planbe team
Η Μαρία Τσιάκα, οικογενειακή – συστημική θεραπεύτρια και Ιδρύτρια και Διευθύντρια του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών, έχει τονίσει επανειλημμένα ότι οι διατροφικές διαταραχές δεν έχουν να κάνουν μόνο με το φαγητό: πρόκειται για σύνθετες ψυχικές διαταραχές, στις οποίες αλληλεπιδρούν γενετικοί, νευροβιολογικοί, ιδιοσυγκρασιακοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες. Με αφορμή το 8ο Πανελλήνιο Συνέδριο Αναπτυξιακής Ψυχολογίας που πραγματοποιήθηκε στη Θεσσαλονίκη και στο οποίο η ίδια μίλησε αναφορικά με τη σχέση των Διαταραχών Πρόσληψης Τροφής και των κρίσιμων αναπτυξιακών φάσεων, η κα Τσιάκα στέλνει για άλλη μια φορά τα δικά της μηνύματα στους νέους ανθρώπους και τις οικογένειές τους που παλεύουν με το πολύπλοκο αυτό πρόβλημα.
Στο πλαίσιο του 8ου Πανελλήνιου Συνεδρίου Αναπτυξιακής Ψυχολογίας, που πραγματοποιήθηκε στη Θεσσαλονίκη, παρουσιάσατε το θέμα «Κρίσιμες αναπτυξιακές φάσεις και Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής». Τι σας οδήγησε να εστιάσετε στην εφηβεία και την αναδυόμενη ενηλικίωση;
Η εφηβεία και η αναδυόμενη ενηλικίωση αποτελούν δύο ιδιαίτερα κρίσιμες αναπτυξιακές περιόδους, κατά τις οποίες συντελούνται σημαντικές αλλαγές στη λειτουργία του εγκεφάλου, στη συναισθηματική ρύθμιση, στην ταυτότητα και στις διαπροσωπικές σχέσεις. Δεν πρόκειται απλώς για μεταβατικές ηλικίες, αλλά για περιόδους κατά τις οποίες το άτομο καλείται να ανταποκριθεί σε σημαντικές βιολογικές, ψυχολογικές και κοινωνικές προκλήσεις.
Η εφηβεία χαρακτηρίζεται από έντονες σωματικές και ορμονικές αλλαγές, αυξημένη ευαισθησία στην κοινωνική αξιολόγηση και σταδιακή ανάπτυξη των εγκεφαλικών μηχανισμών που σχετίζονται με τη λήψη αποφάσεων και τη συναισθηματική ρύθμιση. Στην αναδυόμενη ενηλικίωση, οι προκλήσεις διαφοροποιούνται: οι νέοι καλούνται να διαμορφώσουν την αυτονομία τους, να αναπτύξουν ουσιαστικές σχέσεις, να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους και να ενταχθούν στην επαγγελματική ζωή. Οι Διαταραχές Πρόσληψης Τροφής μπορούν να επηρεάσουν βαθιά αυτές τις αναπτυξιακές διεργασίες. Η νόσος δεν περιορίζεται στη σχέση του ατόμου με το φαγητό ή το σώμα του. Μπορεί να αναστείλει τη συναισθηματική, κοινωνική και προσωπική του εξέλιξη, στερώντας του σημαντικές εμπειρίες ζωής.
Η επιλογή μας να εστιάσουμε σε αυτές τις δύο περιόδους προέκυψε τόσο από τη μακρόχρονη κλινική μας εμπειρία όσο και από την ανάγκη να κατανοήσουμε καλύτερα πώς διαφοροποιείται η επίδραση των διατροφικών διαταραχών ανάλογα με την αναπτυξιακή φάση. Στο συνέδριο παρουσιάσαμε, μεταξύ άλλων, ερευνητικά δεδομένα του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών που αφορούν την ποιότητα ζωής των ίδιων των ασθενών αλλά και των ανθρώπων που τους φροντίζουν.
Ποιο είναι το σημαντικότερο μήνυμα που θέλετε να μεταφέρετε;
Το σημαντικότερο μήνυμα είναι ότι οι διατροφικές διαταραχές δεν στερούν μόνο την υγεία. Στερούν χρόνο, εμπειρίες, σχέσεις και αναπτυξιακές ευκαιρίες από τη ζωή ενός νέου ανθρώπου. Όταν ένας έφηβος ή ένας νέος ενήλικας παλεύει καθημερινά με τον φόβο του φαγητού, την ανάγκη ελέγχου του βάρους ή την έντονη ψυχική δυσφορία, ένα σημαντικό μέρος της ζωής του οργανώνεται γύρω από τη νόσο. Μπορεί να απομακρύνεται από φίλους, να δυσκολεύεται στις σπουδές, να αποφεύγει κοινωνικές δραστηριότητες και να χάνει σταδιακά την ελευθερία να ζήσει σύμφωνα με τις πραγματικές ανάγκες και επιθυμίες του.
Στην κλινική πράξη συναντούμε νέους ανθρώπους που, παρά τη χρονολογική τους ηλικία, έχουν χάσει σημαντικές αναπτυξιακές εμπειρίες εξαιτίας της μακροχρόνιας παρουσίας της διατροφικής διαταραχής. Γι’ αυτό η έγκαιρη παρέμβαση έχει τόσο μεγάλη σημασία. Δεν προσπαθούμε μόνο να αντιμετωπίσουμε τα συμπτώματα ή να αποκαταστήσουμε τη σίτιση. Προσπαθούμε να αποτρέψουμε τη σταδιακή συρρίκνωση της ζωής του ασθενούς και να του δώσουμε τη δυνατότητα να συνεχίσει την αναπτυξιακή του πορεία.
Η ανάρρωση δεν είναι απλώς η αποκατάσταση της σχέσης με το φαγητό. Είναι η δυνατότητα του ανθρώπου να ξανακερδίσει τη ζωή του.
Η εικόνα του σώματος συνδέεται συχνά με την αυτοεκτίμηση, την αποδοχή και την ανάγκη του εφήβου να ανήκει σε μια ομάδα. Πότε η δυσαρέσκεια για την εμφάνιση παύει να είναι μια συνηθισμένη εφηβική ανασφάλεια και γίνεται λόγος ανησυχίας;
Η δυσαρέσκεια για την εικόνα του σώματος είναι σχετικά συχνή κατά την εφηβεία. Ωστόσο, αυτό που πρέπει να μας προβληματίσει δεν είναι μόνο το πόσο δυσαρεστημένος αισθάνεται ένας έφηβος με την εμφάνισή του, αλλά κυρίως το πώς αυτή η δυσαρέσκεια αρχίζει να επηρεάζει τη συμπεριφορά και την καθημερινή του λειτουργικότητα.
Όταν η ανησυχία για το βάρος και το σχήμα του σώματος αποκτά κυρίαρχη θέση στη σκέψη του, όταν αρχίζει να περιορίζει την τροφή του, να αποκλείει ολόκληρες ομάδες τροφίμων, να βιώνει έντονο άγχος γύρω από τα γεύματα ή να αποφεύγει κοινωνικές περιστάσεις που περιλαμβάνουν φαγητό, τότε έχουμε σοβαρούς λόγους να ανησυχούμε. Άλλα σημάδια μπορεί να είναι η καταναγκαστική άσκηση, οι επαναλαμβανόμενοι έλεγχοι του σώματος, η έντονη ενοχή μετά το φαγητό, τα επεισόδια υπερφαγίας ή οι αντισταθμιστικές συμπεριφορές. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν παρατηρούμε αλλαγές στη διάθεση, κοινωνική απόσυρση, αυξημένη ευερεθιστότητα και έντονη δυσφορία όταν διαταράσσεται η καθημερινή διατροφική ρουτίνα.
Θα ήθελα επίσης να επισημάνω κάτι πολύ σημαντικό: δεν χρειάζεται ένας έφηβος να είναι λιποβαρής για να αντιμετωπίζει μια σοβαρή διατροφική διαταραχή. Ένας νέος μπορεί να βρίσκεται σε φαινομενικά φυσιολογικό βάρος και παρ’ όλα αυτά να βιώνει σοβαρή ψυχοπαθολογία ή και ιατρική επιβάρυνση. Το κριτήριο, επομένως, δεν είναι μόνο η εξωτερική εμφάνιση, αλλά ο βαθμός στον οποίο οι σκέψεις για το σώμα και το φαγητό αποκτούν έλεγχο στη ζωή του εφήβου. Όταν εμφανίζονται τέτοιες αλλαγές, είναι σημαντικό να αναζητείται έγκαιρα εξειδικευμένη αξιολόγηση.
Τα ερευνητικά δεδομένα του Ελληνικού Κέντρου Διατροφικών Διαταραχών δείχνουν ότι οι νέοι ενήλικες με διατροφικές διαταραχές παρουσίασαν χαμηλότερη συνολική ποιότητα ζωής από τους εφήβους που συμμετείχαν στην πρώτη μελέτη. Πώς ερμηνεύετε αυτό το εύρημα και τι μας λέει για τις δυσκολίες που συχνά παραμένουν αόρατες μετά την ενηλικίωση;
Πρόκειται για ένα ιδιαίτερα ενδιαφέρον εύρημα, το οποίο αναδεικνύει μια διάσταση των διατροφικών διαταραχών που συχνά υποτιμούμε: το συνολικό αποτύπωμα της νόσου στην καθημερινή ζωή. Στη μελέτη μας συγκρίναμε 29 εφήβους ηλικίας 12–17 ετών με 35 νέους ενήλικες ηλικίας 18–29 ετών. Οι νέοι ενήλικες παρουσίασαν σημαντικά χαμηλότερη συνολική ποιότητα ζωής, καθώς και χαμηλότερη ποιότητα ζωής στον περιβαλλοντικό τομέα. Αυτό το αποτέλεσμα δεν σημαίνει απαραίτητα ότι η νόσος είναι βαρύτερη σε κάθε νέο ενήλικα ούτε ότι η ποιότητα ζωής επιδεινώνεται αυτόματα με την ηλικία. Η μελέτη συγκρίνει δύο ηλικιακές ομάδες και δεν παρακολουθεί τα ίδια άτομα διαχρονικά.
Ωστόσο, το εύρημα δημιουργεί σημαντικά κλινικά ερωτήματα. Στην αναδυόμενη ενηλικίωση αυξάνονται οι απαιτήσεις αυτονομίας, επαγγελματικής και ακαδημαϊκής εξέλιξης, οικονομικής ανεξαρτησίας και δημιουργίας προσωπικών σχέσεων. Μια διατροφική διαταραχή μπορεί να δυσκολεύει σημαντικά την ανταπόκριση σε αυτές τις απαιτήσεις. Παράλληλα, όταν η νόσος παραμένει ενεργή για μεγάλο χρονικό διάστημα, μπορεί να συσσωρεύονται απώλειες: χαμένες εκπαιδευτικές ευκαιρίες, περιορισμένη κοινωνική ζωή, δυσκολίες στις σχέσεις και αδυναμία πραγματικής αυτονόμησης. Στην καθημερινή κλινική μας πρακτική βλέπουμε συχνά νέους ανθρώπους που έχουν μείνει πίσω σε σημαντικούς τομείς της ζωής τους. Εξωτερικά μπορεί να φαίνονται λειτουργικοί, να σπουδάζουν ή να εργάζονται, αλλά ένα τεράστιο μέρος της ψυχικής τους ενέργειας εξακολουθεί να καταναλώνεται στη διαχείριση της νόσου.
Αυτό που μας ενδιαφέρει, λοιπόν, δεν είναι μόνο η μείωση της συμπτωματολογίας, αλλά και η ουσιαστική αποκατάσταση της λειτουργικότητας και της ποιότητας ζωής. Ένας άνθρωπος μπορεί να παρουσιάζει βελτίωση σε ορισμένους κλινικούς δείκτες και ταυτόχρονα να εξακολουθεί να δυσκολεύεται να ζήσει ελεύθερα και αυτόνομα.Το εύρημά μας υπενθυμίζει ότι η ενηλικίωση δεν σημαίνει αυτομάτως και έξοδο από τις δυσκολίες της νόσου. Αντίθετα, μπορεί να αναδεικνύει ακόμη πιο έντονα τις επιπτώσεις της σε διαφορετικούς τομείς της ζωής.
Πολλοί γονείς νιώθουν ενοχές, αναρωτιούνται τι έκαναν λάθος ή πιστεύουν ότι θα έπρεπε να είχαν αντιληφθεί νωρίτερα τα σημάδια. Τι θα θέλατε να πείτε σε έναν γονέα που κατηγορεί τον εαυτό του για τη διατροφική διαταραχή του παιδιού του;
Το πρώτο πράγμα που θα ήθελα να πω είναι ότι οι διατροφικές διαταραχές δεν προκαλούνται από έναν και μόνο παράγοντα και δεν μπορούμε να αποδώσουμε την εμφάνισή τους σε ένα γονεϊκό λάθος. Πρόκειται για σύνθετες ψυχικές διαταραχές, στις οποίες αλληλεπιδρούν γενετικοί, νευροβιολογικοί, ιδιοσυγκρασιακοί και περιβαλλοντικοί παράγοντες.Οι γονείς συχνά αναζητούν τι έκαναν λάθος, επειδή προσπαθούν να δώσουν μια εξήγηση σε κάτι που τους προκαλεί τεράστιο φόβο και πόνο. Όμως η ενοχή δεν βοηθά ούτε τους ίδιους ούτε το παιδί τους.
Είναι επίσης σημαντικό να γνωρίζουν ότι πολλές διατροφικές διαταραχές αναπτύσσονται σταδιακά και ότι οι πρώτες συμπεριφορικές αλλαγές μπορεί να μοιάζουν με συνηθισμένες εφηβικές συμπεριφορές: ενδιαφέρον για την υγιεινή διατροφή, άσκηση, αποφυγή ορισμένων τροφών ή επιθυμία για μεγαλύτερο έλεγχο.
Αυτό που έχει σημασία δεν είναι να αναλωθούν οι γονείς στην αναζήτηση ευθυνών για το παρελθόν, αλλά να κατανοήσουν τι χρειάζεται το παιδί τους στο παρόν. Χρειάζεται, ωστόσο, να κάνουμε μια σημαντική διάκριση: το ότι οι γονείς δεν ευθύνονται για την εμφάνιση της νόσου δεν σημαίνει ότι ο τρόπος με τον οποίο ανταποκρίνονται στις συμπεριφορές της δεν επηρεάζει τη θεραπευτική πορεία.
Μέσα στον φόβο, στην αγωνία και στην εξάντλησή τους, οι γονείς μπορεί άθελά τους να αρχίσουν να προσαρμόζουν την καθημερινότητα της οικογένειας στις απαιτήσεις της διατροφικής διαταραχής. Να αποφεύγουν συγκρούσεις γύρω από το φαγητό, να αποδέχονται συνεχώς περισσότερους διατροφικούς περιορισμούς ή να υποχωρούν μπροστά στην έντονη δυσφορία του παιδιού τους.
Αυτές οι αντιδράσεις είναι κατανοητές, αλλά ορισμένες φορές συμβάλλουν στη συντήρηση των συμπτωμάτων. Γι’ αυτό οι οικογένειες χρειάζονται εξειδικευμένη εκπαίδευση και ουσιαστική υποστήριξη, όχι επίρριψη ευθυνών. Οι γονείς δεν πρέπει να μένουν μόνοι απέναντι στη νόσο. Μπορούν να γίνουν πολύτιμοι σύμμαχοι στη θεραπεία, όταν κατανοήσουν καλύτερα τους μηχανισμούς της διαταραχής και αποκτήσουν συγκεκριμένα εργαλεία για να ανταποκρίνονται στις δυσκολίες.
Το μήνυμά μου προς τους γονείς είναι να μετακινηθούν από την ενοχή στη δράση. Δεν χρειάζεται να είναι τέλειοι γονείς. Χρειάζεται να έχουν γνώση, υποστήριξη, συνέπεια και τη δυνατότητα να σταθούν δίπλα στο παιδί τους χωρίς να υποχωρούν στις απαιτήσεις της νόσου.