“Coronaphobia”
Το ψυχικό αποτύπωμα της πανδημίας COVID-19

Ένα χρόνο μετά την επίσημη ανακήρυξή της από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Υγείας, η πανδημία COVID-19 έχει αφήσει το ψυχικό της αποτύπωμα σε ολόκληρο τον κόσμο, με τους ειδικούς να υπολογίζουν ότι, στη μετά-COVID-19 εποχή, τα ψυχικά νοσήματα θα έχουν τη μεγαλύτερη αύξηση που έχει παρατηρηθεί από την εποχή του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου…

Ειδικότερα στην Ελλάδα, η αύξηση των επιπέδων στρες, μοναξιάς και θυμού είναι διπλάσια ή και τριπλάσια, συγκριτικά με άλλες χώρες, σύμφωνα με τα πρόσφατα προκαταρκτικά αποτελέσματα της διεθνούς μελέτης COH-FIT, που διερευνά τους παράγοντες που επηρεάζουν τη σωματική και ψυχική υγεία σε καιρούς μεταδοτικών λοιμώξεων και περιοριστικών μέτρων.
Η παρατεταμένη διάρκεια στην οποία ο ανθρώπινος οργανισμός είναι εκτεθειμένος στον φόβο μετάδοσης του ιού, αλλά και το άγχος που προκαλεί η αβεβαιότητα, η απώλεια της καθημερινότητάς μας, η καραντίνα, η αλλαγή συνηθειών και η επίδραση στην οικονομική σταθερότητα, καθώς και η απομάκρυνση από τους οικείους, συχνά αναφέρεται στη διεθνή επιστημονική κοινότητα ως “coronaphobia”, δηλαδή «πανδημία του φόβου».
Τα παραπάνω επισημαίνει η κα Άννα Χατζηδημητρίου, Ψυχολόγος Υγείας, προσθέτοντας: «Βρισκόμαστε πλέον στο τρίτο κύμα της πανδημίας του νέου κορονοϊού. Η χρονική διάρκεια της πανδημίας αφήνει μια ψυχική κόπωση, ενώ ο εγκλεισμός και το φαινόμενο της “κορονοφοβίας” επιφέρουν ένα μεγάλο αριθμό από βιοψυχοκοινωνικές επιπτώσεις, που ποικίλλουν ανάλογα πάντα με την προσωπικότητα του κάθε ανθρώπου, την κοινωνικο-οικονομική του κατάσταση και το προϋπάρχoν ψυχολογικό του ιστορικό».

Ψυχοκοινωνικές επιπτώσεις της πανδημίας
Οι πιο συχνές επιπτώσεις που έχουν παρατηρηθεί στη διεθνή βιβλιογραφία, μετά από ένα χρόνο που επιβαρύνουν τον ψυχισμό, είναι:
Έντονο άγχος, συνεχής ανησυχία, επίμονος φόβος, πανικός
• Δυσκολίες στη συγκέντρωση και στον ύπνο
• Συναισθήματα αγανάκτησης, ματαιότητας, απαισιοδοξίας, απώλειας ή πένθους
• Η αίσθηση τού να νιώθει κανείς ανήμπορος και αβοήθητος
• Καταθλιπτική διάθεση
• Συστηματικός εκνευρισμός ή ανεξέλεγκτος θυμός
• Υπερένταση ή υπερκινητικότητα
• Ανία από την έλλειψη ερεθισμάτων, επιλογών διασκέδασης και της καθημερινής ρουτίνας
• Έλλειψη κινήτρου ή απόσυρση από δραστηριότητες
• Υπερανάλυση και αρνητικές σκέψεις για το μέλλον
• Ψυχική υπερκόπωση από τον εγκλεισμό και τις συνεχόμενες αλλαγές που καλούμαστε να αντιμετωπίσουμε
• Διαταραγμένες διαπροσωπικές, οικογενειακές σχέσεις
• Κοινωνική απόσυρση, αποφυγή επικοινωνίας με τους οικείους
• Αύξηση σε συμπεριφορές όπως το κάπνισμα, κατανάλωση αλκοόλ και διατροφή
• Υπερβολική ή εμμονική ενασχόληση με το Διαδίκτυο, τα social media και τα video games
• Υπερβολική ενασχόληση με τον κορονοϊό, αλλά και γενικά με τα θέματα υγείας
• Υπερβολική έκθεση στην πληροφόρηση από τα media

Απέναντι στην απειλή που η πανδημία δημιουργεί στον ανθρώπινο ψυχισμό, οι ψυχολόγοι και οι επαγγελματίες ψυχικής υγείας συνεχίζουν να ενημερώνονται και να προτείνουν κάποιες πρακτικές συμβουλές, προκειμένου να μπορέσει κανείς να διαχειριστεί το άγχος, τους φόβους και τις καθημερινές ανησυχίες που έχει συσσωρεύσει αυτός ο ένας χρόνος.
«Οι άνθρωποι είναι κουρασμένοι, ενώ η ψυχική πίεση και κόπωση φαίνεται να οδηγεί σε παραίτηση, άρνηση, αντιδραστικότητα ή και επιθετικότητα.
Φαίνεται πώς μεγάλο ρόλο σ΄ αυτήν τη φάση παίζει η γνωσιακή αναπλαισίωση που θα κάνει ο καθένας μέσα του, πώς δηλαδή θα επιλέξει να ερμηνεύσει την κατάσταση που συμβαίνει, πώς θα την αποδεχθεί καλύτερα για να προσαρμοστεί και να αυξήσει την ψυχική του ανθεκτικότητα. Είναι σημαντικό να αναφέρουμε ότι οι συμβουλές δεν αποσκοπούν στο να αντικαταστήσουν την ψυχολογική υποστήριξη ή την ψυχοθεραπεία, όπου αυτή κρίνεται αναγκαία», σημειώνει η κα Χατζηδημητρίου.

Αντιμετωπίζοντας τις ψυχολογικές επιπτώσεις
 Ενημερωθείτε υπεύθυνα για το τι συμβαίνει και ποια είναι τα μέτρα αντιμετώπισης και προστασίας από έγκυρες δημοσιογραφικές και επιστημονικές πηγές: Η γνώση δίνει αίσθηση ελέγχου της κατάστασης.

 Περιορίστε τη συνεχή και άσκοπη έκθεση στην πληροφόρηση από τo Διαδίκτυο και τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η επαναλαμβανόμενη ενημέρωση αυξάνει το άγχος και πιθανά την παραπληροφόρηση.

 Δημιουργήστε και διατηρήστε μια καθημερινή ρουτίνα που θα βελτιώνει όσο δυνατόν περισσότερο τη σωματική και ψυχική σας υγεία: Ισορροπημένη μεσογειακή διατροφή, επαρκής ποιοτικός ύπνος, σωματική άσκηση, έλεγχος της κατανάλωσης αλκοόλ, του καπνίσματος και της χρήσης ουσιών.

 Προετοιμάστε σε κατάσταση ηρεμίας ένα σχέδιο διαχείρισης κρίσεως, σε περίπτωση που εσείς ή κάποιο κοντινό σας πρόσωπο μολυνθεί από τον νέο ιό. Αυτό μπορεί να σημαίνει εμφάνιση λοίμωξης και νοσηλεία είτε στο σπίτι, είτε σε νοσοκομείο. Έτσι θα νιώθετε περισσότερο ότι έχετε τον έλεγχο της κατάστασης.

 Μείνετε συνδεδεμένοι με φίλους και οικογένεια, προσπαθήστε να συνεχίσετε να επικοινωνείτε με τους κοντινούς σας ανθρώπους, νιώστε κοντά τους ψυχικά, έστω κι αν είστε μακριά. Ένα υποστηρικτικό δίκτυο μπορεί να βοηθήσει στη διατήρηση της αίσθησης κανονικότητας, ενώ η ανταλλαγή συναισθημάτων για τα όσα βιώνουμε μπορεί να προσφέρει ανακούφιση από το άγχος. Όσο μπορείτε, διατηρήστε την αίσθηση του χιούμορ σας: είναι μια πολύ αποτελεσματική ανθρώπινη άμυνα στις δυσκολίες.

 Εστιάστε τη σκέψη σας στα θετικά στη ζωή σας και στα πράγματα που μπορείτε να ελέγξετε. Όταν δεν μπορούμε να αλλάξουμε μια κατάσταση που ζούμε, αλλάζουμε τον τρόπο που σκεφτόμαστε γι’ αυτήν, δίνοντάς της μια πιο θετική ερμηνεία. Γινόμαστε πιο ευέλικτοι και προσαρμοστικοί.

 Αφιερώστε καθημερινά χρόνο για να σκεφτείτε τρία πράγματα για τα οποία είστε ευγνώμονες και τα οποία συνεχίζουν να υπάρχουν, παρά τις πιεστικές καταστάσεις.

 Προσέξτε μην πέσετε στις «παγίδες της σκέψης», όπως καταστροφολογία, υπεργενίκευση των συμπτωμάτων, αυθαίρετα συμπεράσματα και εμμονική ανακύκλωση των αρνητικών σκέψεων. Για παράδειγμα, κάποιος που έχει λίγο βήχα για μια μέρα δεν έχει απαραίτητα προσβληθεί από τον νέο κορονοϊό.

 Αποσπάστε την προσοχή σας από το πρόβλημα, τις αρνητικές σκέψεις και τη συναισθηματική δυσφορία που σας προκαλεί, κάνοντας ευχάριστες και χαλαρωτικές δραστηριότητες, έστω και εντός σπιτιού. Χαρείτε απλά πράγματα: ακούστε μουσική, διαβάστε ένα βιβλίο, παρακολουθήστε μια σειρά στην τηλεόραση.

 Εξερευνήστε διαδικτυακά νέες ασχολίες. Ίσως είναι η ώρα για πράγματα που θέλαμε να μάθουμε ή να κάνουμε και δεν είχαμε ποτέ χρόνο. Η αίσθηση ότι προσμένεις να μάθεις κάτι νέο σε γνώση ή εμπειρία, δίνει μια αίσθηση εξέλιξης, αυτό-αξίας και εσωτερικής ικανοποίησης, που πάει κόντρα στην στασιμότητα και την έλλειψη ερεθισμάτων που μας επιβάλει η πανδημία.

 Αναγνωρίστε το δικό σας συναίσθημα με κατανόηση για τα όσα συμβαίνουν και ονομάστε το: άγχος, φόβο, θυμό, θλίψη. Αποδεχθείτε το, βιώστε το παρατηρώντας το και αντιμετωπίστε το με ψυχραιμία. Εστιάστε στο «τι κάνω τώρα που συμβαίνει αυτό» και όχι στο «γιατί να συμβαίνει αυτό». Επικεντρωθείτε στις λογικές, παρά στις συναισθηματικές απαντήσεις.

 Αν αισθάνεστε συναισθηματική δυσφορία, εφαρμόστε την τεχνική της αποστασιοποίησης, για να διαχειριστείτε το συναίσθημα και να εκλογικεύσετε πιο εύκολα την κατάσταση. Σκεφτείτε τι θα λέγατε σε έναν φίλο που μπορεί να είχε το ίδιο πρόβλημα, πώς θα τον υποστηρίζατε, πώς θα τον καθησυχάζατε.

 Αν οι ψυχολογικές επιπτώσεις επιμένουν ή παρατηρείτε έντονα συμπτώματα ψυχικής δυσχέρειας, (καταθλιπτική διάθεση, αγχώδεις διαταραχές, μετατραυματικό άγχος κ.λπ.), να απευθυνθείτε σε έναν ειδικό ψυχικής υγείας.

«Επίσης», σημειώνει η κα Χατζηδημητρίου, «προκύπτει ένα άλλο συχνό και σοβαρό φαινόμενο, το οποίο είναι ψυχικό κατάλοιπο της πανδημίας και καλούμαστε να το αντιμετωπίσουμε καθημερινά: το φαινόμενο “infodemic”. Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (ΠΟΥ) χαρακτηρίζει ως “infodemic” τη συνεχή πληροφόρηση και τον βομβαρδισμό με μη-επιστημονικά δεδομένα, τα οποία οδηγούν συχνά σε παραπληροφόρηση και υπέρμετρο άγχος.
Στην τρίτη φάση της πανδημίας, στη φάση του εμβολιασμού, πρέπει να προσέξουμε πολύ το φαινόμενο “infodemic”, διότι η κατανόηση για τα οφέλη του και η συμμόρφωσή μας για την ομαλή διεξαγωγή του εμβολιασμού είναι απαραίτητη».

ΠΟΥ: Οδηγίες για την αντιμετώπιση των επιπτώσεων του “infodemic”
• Αξιολογήστε την εκάστοτε πηγή πληροφόρησης.
• Δείτε αν τα όσα γράφονται συνοδεύονται από επιστημονικές τοποθετήσεις.
• Δείτε την ημερομηνία της δημοσίευσης. Είναι η πληροφορία σε συνάρτηση με τα τελευταία επιστημονικά και δημοσιογραφικά και δεδομένα;
• Διασταυρώστε τις δημοσιογραφικές πληροφορίες και με άλλες επιστημονικές πηγές, ειδικά σε θέματα που αφορούν συμμόρφωση σε θέματα υγείας, π.χ. τον εμβολιασμό.
• Απευθυνθείτε στον ιατρό σας ή σε έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας για να συζητήσετε τον φόβο, την άρνηση ή την αντίσταση που μπορεί να νιώθετε για οποιαδήποτε λήψη ιατρικής απόφασης (π.χ. εμβολιασμός) ή για συμμόρφωση σε συμπεριφορές που επιβάλλουν οι περιστάσεις.

Βάσει στατιστικών μοντέλων που εφάρμοσε, το Centre for Mental Health Forecast αναφέρει ότι με το πέρας της πανδημίας:
 Πάνω από 10 εκατ. άνθρωποι θα αναζητήσουν ψυχολογική υποστήριξη.
 Περίπου 1,3 εκατ. άνθρωποι, που δεν είχαν παρουσιάσει πριν την πανδημία ψυχικά προβλήματα, αναμένεται να ζητήσουν βοήθεια για αγχώδεις διαταραχές.
 1,8 εκατ. άνθρωποι είναι πιθανό να απευθυνθούν σε ειδικό για θεραπεία της κατάθλιψης.
Χαρακτηριστικά αναφέρεται πως, μετά την πανδημία, τα ψυχικά νοσήματα θα έχουν τη μεγαλύτερη αύξηση που έχει παρατηρηθεί από την εποχή του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου.

H Άννα Χατζηδημητρίου, ΒΑ, MSc, D. CBT, είναι Ψυχολόγος Υγείας, Ειδικευμένη στην Ψυχο-ογκολογία και στον Χρόνιο Πόνο (St Thomas & Guy’s Hospital, UK), Διευθύντρια του Τμήματος Ψυχολογίας του Ιατρικού Κέντρου Αθηνών και Ιδρύτρια/Διευθύντρια του Κέντρου Ψυχολογίας και Προαγωγής της Υγείας «Live Well – Be Well».
Με 20ετή επιστημονική και κλινική εμπειρία και εξειδίκευση στην Ψυχολογία Υγείας σε θέματα χρόνιων ιατρικών νοσημάτων, η κα Χατζηδημητρίου εφαρμόζει ένα εξειδικευμένο θεραπευτικό πρόγραμμα για την ψυχολογική αντιμετώπιση των επιπτώσεων της πανδημίας, βασισμένο στα νεότερα επιστημονικά δεδομένα για την COVID-19 και στo σεμινάριο ψυχικής υγείας της Ιατρικής Σχολής του Harvard «COVID-19: επιπτώσεις και στρατηγικές αντιμετώπισης για το μέλλον».



Abbvie