eHealth – mHealth
Η Υγεία περνά στην Ψηφιακή Εποχή

«Κάλλιον το προλαμβάνειν ή το θεραπεύειν» – Ιπποκράτης

της Γιώτας Χουλιάρα

Περιμένοντας στην ουρά που έχει δημιουργηθεί έξω από το φαρμακείο της γειτονιάς μου, παρατηρώ με προσοχή τον ηλικιωμένο κύριο που βρίσκεται μπροστά μου, σε απόσταση δυο μέτρα περίπου – όπως οι συνθήκες στην εποχή της πανδημίας το επιβάλλουν. Κρατάει στα χέρια του ένα κινητό με φωνητικές εντολές, εκείνα που δημιουργήθηκαν με σκοπό να διευκολύνουν τους ανθρώπους μεγάλης ηλικίας. Όταν μπαίνουμε στο φαρμακείο, τον ακούω να λέει χαρούμενος στην κοπέλα που τον εξυπηρετεί ότι είναι δώρο του γιου του. Της ζητάει να τον βοηθήσει να γραφτεί στην άυλη συνταγογράφηση.
Μοιραία, στο μυαλό μου έρχεται η διαφήμιση που είχα δει, μήνες πριν, στην τηλεόραση, στην οποία το Υπουργείο Υγείας ενημέρωνε ότι οι ασφαλισμένοι θα μπορούν πλέον να λαμβάνουν από τον γιατρό τους με sms ή ηλεκτρονικό ταχυδρομείο, και όχι με εκτυπώσεις, τα στοιχεία των συνταγών φαρμάκων ή των παραπεμπτικών εξετάσεων.
«Έχω και εφαρμογή να μου θυμίζει πότε να πάρω τα φάρμακά μου». Φεύγοντας, ο ηλικιωμένος μου κλείνει το μάτι συνωμοτικά – είχε διαπιστώσει ότι όλη την ώρα τον παρατηρούσα. «Έμαθε και η ηλικία μου από τεχνολογία», μου λέει.

«Οι mobile συσκευές είναι ως φιλοσοφία πολύ κοντύτερα στην τηλεόραση, από ό,τι στους υπολογιστές γραφείου», είχε πει ο Μαρκ Ζάκερμπεργκ, δημιουργός του Facebook, πριν από μερικά χρόνια. Και είχε απόλυτο δίκιο. Τα τελευταία χρόνια, η ραγδαία ανάπτυξη της τεχνολογίας, σε συνδυασμό με την εξάπλωση του Διαδικτύου, οδήγησε στην επανάσταση στον χώρο των αποκαλούμενων «έξυπνων συσκευών».
Τα κινητά μας τηλέφωνα δεν είναι πια μόνο ένα μέσο επικοινωνίας με φωνητικές κλήσεις και μηνύματα, αλλά έχουν εξελιχθεί σε πολυ-συσκευές ανάλογες –και σε πολλές περιπτώσεις ανώτερες– των ηλεκτρονικών υπολογιστών που βρίσκονται τοποθετημένοι στα γραφεία μας. Η αποδοχή τους από ένα συνεχώς αυξανόμενο κομμάτι πληθυσμού, ανεξαρτήτως ηλικίας, φύλου ή εθνικότητας, αλλά και ο τρόπος ζωής μας, έτσι όπως έχει διαμορφωθεί μετά την εξάπλωση του SARS-CoV-2, είχε ως αποτέλεσμα τα κινητά τηλέφωνα να εισβάλουν στη καθημερινότητά μας ως μέσα ψυχαγωγίας, ενημέρωσης, δικτύωσης και ανεξάντλητης παροχής υπηρεσιών. Η εύκολη πρόσβαση στην πληροφορία μέσα από το πάτημα ενός πλήκτρου στην κινητή συσκευή που έχει στην τσέπη ή στην τσάντα του, ήταν το ερέθισμα ώστε το κινητό τηλέφωνο να αποτελέσει σταδιακά και έναν σύμμαχο υγείας.

Η Υγεία στην εποχή των έξυπνων κινητών
Η ευρεία καθιέρωση της κινητής τηλεφωνίας και η εξέλιξη της τεχνολογίας πρόσφερε λύσεις σε πολλούς τομείς της καθημερινότητας. Ειδικότερα, οι έξυπνες κινητές συσκευές παρέχουν πλέον πολλές εφαρμογές για τη βελτίωση της ποιότητας της ζωής του ανθρώπου. Αυτό είχε ως αποτέλεσμα και ο χώρος της Υγείας να διεισδύσει στις εφαρμογές των έξυπνων κινητών συσκευών, δημιουργώντας την Ηλεκτρονική Υγεία ή, αλλιώς, eHealth. Πιο συγκεκριμένα, οι εφαρμογές που αφορούν σε θέματα Υγείας ανήκουν στο πεδίο της «κινητής υγείας» ή, αλλιώς, mHealth.
Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας (Π.Ο.Υ.) ορίζει την Ηλεκτρονική Υγεία (eHealth) ως «την αποδοτική και ασφαλή χρήση των τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνιών για την υποστήριξη της υγείας, αλλά και των πεδίων που σχετίζονται με την υγεία, συμπεριλαμβανομένης της υγειονομικής περίθαλψης, της παρακολούθησης και της αγωγής υγείας, της γνώσης και της έρευνας». Από την πλευρά της, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ορίζει την ηλεκτρονική υγεία ως τη «χρήση σύγχρονων τεχνολογιών πληροφορίας και επικοινωνιών για την κάλυψη των αναγκών των πολιτών, των ασθενών, των επαγγελματιών του τομέα της υγείας, των παρόχων υγειονομικής περίθαλψης, καθώς και των υπευθύνων χάραξης πολιτικής».
Η Κινητή Υγεία (mHealth) για τον Π.Ο.Υ. αποτελεί «πρακτική ιατρικής και δημόσιας υγείας που υποστηρίζεται από κινητές συσκευές, όπως κινητά τηλέφωνα, συσκευές παρακολούθησης ασθενών, προσωπικούς ψηφιακούς βοηθούς και άλλες ασύρματες συσκευές».
Μια εφαρμογή κινητού, γνωστή και ως “app” (με βάση το όνομα που της έδωσε το 2009 ο αρθρογράφος σε θέματα τεχνολογίας Ντέιβιντ Πόγκιου, από την αγγλική λέξη “application”), είναι πρόγραμμα υπολογιστή ή εφαρμογή λογισμικού, η οποία έχει σχεδιαστεί για να λειτουργεί σε μια φορητή συσκευή, όπως ένα έξυπνο τηλέφωνο ή ένα τάμπλετ.
Με μια περιήγηση στο Google Play, την ψηφιακή εφαρμογή διανομής που λειτουργεί ως πολυκατάστημα εφαρμογών, μπορεί κανείς να ανακαλύψει διάφορες υπηρεσίες, άλλες δωρεάν και άλλες επί πληρωμή, που έχουν σκοπό να βοηθήσουν στην πρόληψη κάποιας ασθένειας ή στη διαχείρισή της, καθώς και στη διατήρηση της καλής υγείας.
Ιδιαίτερα δημοφιλείς είναι οι εφαρμογές υπενθύμισης και διαχείρισης της λήψης φαρμάκων, στις οποίες ο χρήστης εισάγει, σε συνεργασία με τον φαρμακοποιό του, τα φάρμακα και τη δοσολογία που χρησιμοποιεί, με σκοπό η κινητή συσκευή να του υπενθυμίζει πότε πρέπει να τα παίρνει, ειδικά όταν λαμβάνει περισσότερα από ένα.
Φυσικά δεν θα μπορούσαν να λείπουν και οι εφαρμογές που υποστηρίζουν απλά έναν υγιεινό τρόπο ζωής. Η ευζωία και η ευεξία, οι οποίες έχουν εισβάλει στην καθημερινότητά μας με τους αγγλικούς τους όρους well being και wellness, αποτελούσαν το ζητούμενο των αρχαίων Ελλήνων (νους υγιής εν σώματι υγιεί) και τη βάση της Ιατρικής του Ιπποκράτη. Ωστόσο, ο σύγχρονος τρόπος ζωής, το άγχος, οι πολλαπλές υποχρεώσεις, αλλά και η καραντίνα, έκαναν τους Έλληνες να αναζητήσουν εφαρμογές, ειδικά σχεδιασμένες για τη διατήρηση της καλής τους κατάστασης και τη βελτίωση της ψυχολογίας τους.

Εφαρμογές υγείας για επαγγελματίες
Οι εφαρμογές υγείας, όμως, δεν αφορούν μόνο το ευρύ κοινό, αλλά απευθύνονται και στο ιατρικό και φαρμακευτικό προσωπικό, αποτελώντας έναν τεχνολογικό αρωγό στην ιερή προσπάθεια που καταβάλλουν. Ορισμένες, μάλιστα, είναι ιδιαίτερα δημοφιλείς:
Τέτοια εφαρμογή αποτελεί ο οδηγός του νοσοκομείου Johns Hopkins στη Βαλτιμόρη, ο οποίος παρέχει πληροφορίες γύρω από τρεις κύριες θεµατικές ενότητες: τα σύνδροµα, τους παθογόνους παράγοντες και τα αντιβιοτικά. Ο Johns Hopkins Antibiotic Guide (JHABx) παρέχει, επίσης, κλινικά προσανατολισµένες πληροφορίες σχετικά µε τη διάγνωση και τη διαχείριση των µολυσµατικών νόσων.
Σημαντικό βοήθημα στο έργο των γιατρών αποτελεί και η εφαρμογή 5-Minute Infectious Diseases Consult (5MIDC), η οποία προσφέρει τη δυνατότητα γρήγορης περιήγησης σε πηγές πληροφοριών που αφορούν στην κλινική διάγνωση, στις εργαστηριακές εξετάσεις και στην κατάλληλη θεραπεία των λοιµωδών νόσων. Περιλαµβάνει, επίσης, περισσότερα από 500 θέµατα, τοποθετηµένα µε αλφαβητική σειρά, για δυνατότητα γρήγορης ανασκόπησης από τον κλινικό γιατρό.
Στην περίπτωση των φαρμακοποιών, οι εφαρμογές δεν έχουν σκοπό να αντικαταστήσουν, αλλά να διευκολύνουν και να απλοποιήσουν το έργο τους, βοηθώντας στην εργονομία και ορθότερη παρακολούθηση του εκάστοτε πελάτη τους. Καθώς τα φαρμακεία και ο προσωπικός μας φαρμακοποιός βρίσκονται στο επίκεντρο της άυλης συνταγογράφησης, τέτοιες εφαρμογές διευκολύνουν την άριστη εξυπηρέτηση των ασθενών.

Προβληματισμοί και προοπτικές
«Οποιαδήποτε πολύ προηγμένη τεχνολογία, δεν διαφέρει από τη μαγεία.» – τρίτος νόμος του Άρθουρ Κλαρκ, Άγγλου συγγραφέα επιστημονικής φαντασίας

Κάθε φορά που η τεχνολογία εισχωρεί σε ένα νέο τομέα της καθημερινότητάς μας, γεννιέται και ο ανάλογος φόβος για το μέλλον – κάτι απόλυτα φυσιολογικό, ειδικά όταν αλλάζουν συνήθειες πολλών ετών.
Ένας από τους μεγαλύτερους φόβους αφορά στο ευαίσθητο ζήτημα των προσωπικών δεδομένων. Πολλές από τις εφαρμογές που απευθύνονται στο ευρύ κοινό είναι εντελώς δωρεάν, γεγονός που δημιουργεί προβληματισμό σε πολλούς. Αρκετές από αυτές τις πλατφόρμες, βέβαια, διατίθενται δωρεάν από οργανισμούς ή φορείς που επιδιώκουν την προβολή και διαφήμισή τους, γεγονός που αποτελεί και τον νέο τρόπο διαφήμισης στην εποχή του Διαδικτύου.
Υπάρχουν, όμως, και περιπτώσεις δωρεάν εφαρμογών που εμπορεύονται προσωπικά δεδομένα, ευαίσθητα δεδομένα στις περιπτώσεις υγείας των χρηστών που τις χρησιμοποιούν. Έρευνα που πραγματοποίησαν Έλληνες και Ισπανοί ερευνητές του Τμήματος Πληροφορικής του Πανεπιστημίου Πειραιά και του Πανεπιστημίου Ροβίρα ι Βιργίλι της Ταραγόνα (2018), οι οποίοι αξιολόγησαν σε βάθος τις 20 δημοφιλέστερες εφαρμογές υγείας για έξυπνα κινητά τηλέφωνα και άλλες κινητές συσκευές, έδειξε ότι οκτώ στις δέκα εφαρμογές για θέματα υγείας μεταδίδουν σε τρίτες εταιρείες ευαίσθητα στοιχεία σχετικά με την υγεία των –ανυποψίαστων– χρηστών. Καλό είναι, λοιπόν, πριν κατεβάσουν οποιαδήποτε εφαρμογή, οι χρήστες να ενημερωθούν σχετικά από τον γιατρό ή τον φαρμακοποιό τους.
Επιπλέον, υπάρχει πλέον και ο νέος Γενικός Κανονισμός Προστασίας Δεδομένων (GDPR) που έχει ψηφιστεί από την Ε.Ε. και βρίσκεται σε ισχύ από τον Μάιο του 2018, ο οποίος προστατεύει τους χρήστες απέναντι σε κακόβουλες ενέργειες που αφορούν στη διαρροή και χρήση από τρίτα πρόσωπα των προσωπικών τους δεδομένων.
Ταυτόχρονα, οι προοπτικές που παρουσιάζουν οι εν λόγω εφαρμογές μπορούν να χαρακτηριστούν ευοίωνες, αρκεί να γίνει κατανοητό πως στόχος τους είναι να διευκολύνουν και όχι να αντικαταστήσουν την ιατρική φροντίδα και περίθαλψη. Με μέτρο, λοιπόν, και συνεχή αξιολόγηση χρηστικότητας και προσφοράς τους, αλλά και σωστή ενημέρωση των χρηστών, οι εφαρμογές μπορούν να γίνουν ισχυροί σύμμαχοι στα ζητήματα υγείας.
Από την άλλη, η Πολιτεία, σε συνεργασία με τα νοσοκομεία και τους επαγγελματίες υγείας, οφείλει να προωθεί τις αξιόπιστες εφαρμογές, µε στόχο τη διακίνηση αξιόπιστων πληροφοριών, την καλύτερη παρακολούθηση των ασθενών, την ταχύτερη ενημέρωση του υγειονομικού προσωπικού σχετικά µε τις νεότερες επιστημονικές εξελίξεις και, εν τέλει, τη βελτίωση της ποιότητας των υπηρεσιών Υγείας, του πολυτιμότερου αγαθού για τον άνθρωπο.