Γιώτα Χουλιάρα
Η μέρα μας ξεκινάει κάθε φορά με τον ίδιο τρόπο, με μικρές ή μεγάλες υποχρεώσεις και το άγχος να τα προλάβουμε όλα. Μόνο που, καθώς πίνουμε το πρωί τον καφέ μας και χαζεύουμε τις ειδήσεις στο κινητό ή τον υπολογιστή, ή οδηγούμε ακούγοντας ραδιόφωνο, έχουμε κιόλας κουβαλήσει μέσα μας ένα μέρος από την αγωνία του κόσμου.
Υπάρχουν πρωινά που, πριν ακόμη προλάβουμε να πιούμε την πρώτη γουλιά καφέ, έχουμε ήδη διαβάσει για έναν πόλεμο που συνεχίζεται, για μια πόλη που πλημμύρισε, για ανθρώπους που έχασαν τα σπίτια τους και για μία ακόμη αύξηση στην τιμή της ενέργειας, η οποία θα εκτοξεύσει τον λογαριασμό του μήνα. Την ίδια στιγμή, κάπου ανάμεσα στις ειδήσεις και τις ειδοποιήσεις του κινητού, προσπαθούμε να θυμηθούμε τι πρέπει να αγοράσουμε για το σπίτι, ποια ώρα έχουμε ραντεβού με τον γιατρό, και να βρούμε τη «φόρμουλα» που θα μας βοηθήσει να προλάβουμε όλες τις δουλειές της ημέρας.
Ίσως να αναγνωρίζουμε κάπου τον εαυτό μας στις παραπάνω σκηνές, όπως και στις συζητήσεις με φίλους, οι οποίες ξεκινούν από τα νέα της εβδομάδας και καταλήγουν, σχεδόν χωρίς να το καταλάβουμε, στο πόσο ακριβή έχει γίνει η ζωή, τι θα συμβεί αν διευρυνθεί ένας πόλεμος ή αν το επόμενο καλοκαίρι θα μας βρει πάλι να κοιτάζουμε ανήσυχοι τον ορίζοντα για καπνό πυρκαγιάς. Ακόμη κι όταν όλα γύρω μας είναι ήσυχα, υπάρχει συχνά ένα «κι αν;» που ακολουθεί τα σχέδιά μας – από τις διακοπές που διστάζουμε να κλείσουμε, μέχρι μια μεγαλύτερη απόφαση που μεταθέτουμε για αργότερα, περιμένοντας να σταθεροποιηθούν λίγο τα πράγματα.
Έπειτα από χρόνια διαδοχικών ανατροπών, όπως ήταν τα προηγούμενα, αυτή η αναμονή έχει αποκτήσει κάτι γνώριμο και κουραστικό: κάθε φορά που πιστεύουμε ότι μπορούμε επιτέλους να πάρουμε μια ανάσα, μια νέα κρίση διεκδικεί την προσοχή μας και μας ζητά να προσαρμοστούμε ξανά. Κάποιοι από εμάς επιστρέφουμε διαρκώς στις ειδήσεις, με την ελπίδα ότι η επόμενη ενημέρωση θα ξεκαθαρίσει την εικόνα, ενώ άλλοι χαμηλώνουμε τον ήχο και αφήνουμε το κινητό στην άκρη, επειδή δεν αντέχουμε να χωρέσουμε άλλη αγωνία στη μέρα μας.
Με αφορμή την Παγκόσμια Ημέρα Ψυχικής Υγείας, στις 10 Οκτωβρίου, αξίζει να σταθούμε σε αυτή την κούραση που συχνά προσπερνάμε, και να αναρωτηθούμε πώς αλλάζει η ζωή μας μέσα σε μια κρίση που μοιάζει να μην τελειώνει ποτέ. Γιατί, πίσω από τη φράση «κουραστήκαμε να φοβόμαστε» που μπορεί να ακουστεί σε μια κουζίνα, σε ένα γραφείο ή σε μια παρέα, υπάρχει και η επιθυμία να ξανακάνουμε σχέδια χωρίς προβληματισμούς, να απολαύσουμε όσα έχουμε χωρίς να φοβόμαστε μονίμως ότι θα ανατραπούν, και να μπορούμε, όταν σκεφτόμαστε το αύριο, να είμαστε αισιόδοξοι.
Όταν η κρίση γίνεται καθημερινότητα
Για πολλά χρόνια, η λέξη «κρίση» περιέγραφε μια περίοδο που, όσο δύσκολη κι αν ήταν, περιμέναμε ότι κάποτε θα ολοκληρωνόταν, επιτρέποντάς μας να επιστρέψουμε σε μια προβλέψιμη καθημερινότητα. Σήμερα, αυτή η προσδοκία δοκιμάζεται κάθε φορά που μια νέα ανατροπή συναντά τις εκκρεμότητες της προηγούμενης, καθώς ένας οικογενειακός προϋπολογισμός που δεν έχει ακόμη ισορροπήσει, βρίσκεται αντιμέτωπος με νέες αυξήσεις, μια περιοχή που προσπαθεί να αποκαταστήσει τις ζημιές μιας καταστροφής, καλείται να προετοιμαστεί για την επόμενη, και ένας άνθρωπος που αναζητά σταθερότητα στην εργασία του, παρακολουθεί τις διεθνείς εξελίξεις να προσθέτουν περισσότερη αβεβαιότητα.
Στην Ελλάδα, μπορούμε να αναγνωρίσουμε αυτή τη διαδοχή μέσα στις οικογενειακές μας ιστορίες, στις συζητήσεις για τις δουλειές που χάθηκαν, στις οικονομίες χρόνων που χρησιμοποιήθηκαν για να καλυφθούν καθημερινές ανάγκες, στα χρόνια της πανδημίας και στις αποφάσεις που αναβλήθηκαν, μέχρι να δούμε πώς θα εξελιχθούν τα πράγματα. Κάθε περίοδος είχε τα δικά της χαρακτηριστικά και επηρέασε διαφορετικά τον καθένα. Για αρκετούς ανθρώπους, όμως, ο ενδιάμεσος χρόνος έμοιαζε ανεπαρκής για να αποκαταστήσουν όσα είχαν χάσει ή να νιώσουν σίγουροι ότι μπορούν επιτέλους να υλοποιήσουν τα σχέδιά τους.
Αυτό το συσσωρευμένο βάρος μπορούμε να περιγράψουμε ως «κόπωση της κρίσης», χρησιμοποιώντας τον όρο για να φωτίσουμε μια καθημερινή εμπειρία: την κούραση που συνοδεύει τη συνεχή ανάγκη να επανυπολογίζουμε, να προσαρμοζόμαστε και να παραμένουμε σε εγρήγορση για την επόμενη δυσκολία.
Ο κόσμος που φτάνει στην οθόνη μας
Μέσα σε αυτή την καθημερινότητα, η ενημέρωση έχει αποκτήσει μια παρουσία που εκτείνεται πολύ πέρα από την ώρα ενός δελτίου ειδήσεων ή την ανάγνωση μιας εφημερίδας, καθώς μας ακολουθεί στη διαδρομή για τη δουλειά, στο διάλειμμα, στο οικογενειακό τραπέζι, ακόμα και στις –υποτιθέμενες– στιγμές χαλάρωσης πριν κοιμηθούμε. Στην ίδια οθόνη όπου εμφανίζεται ένα μήνυμα από τα παιδιά ή τους φίλους μας, μπορεί να εμφανιστεί ένα βίντεο από βομβαρδισμό, ενώ ανάμεσα στις φωτογραφίες από εξόδους και επαγγελματικές συναντήσεις παρεμβάλλονται εικόνες καταστροφής, που συχνά βλέπουμε πριν μάθουμε τι ακριβώς συνέβη και αν έχουν επαληθευτεί.
Η δυνατότητα να γνωρίζουμε ό,τι συμβαίνει στον κόσμο οποιαδήποτε στιγμή είναι πολύτιμη, ιδιαίτερα όταν οι εξελίξεις επηρεάζουν την ασφάλεια, την οικονομία και τις αποφάσεις που διαμορφώνουν τη ζωή μας. Ωστόσο, η συνεχής εμφάνιση των ειδήσεων στην οθόνη δεν σημαίνει απαραίτητα ότι κατανοούμε και καλύτερα το γεγονός. Ένα βίντεο μπορεί να επανεμφανίζεται επί ημέρες, να συνοδεύεται από διαφορετικές λεζάντες και να δημιουργεί την εντύπωση ότι παρακολουθούμε μια νέα καταστροφή, ενώ στην πραγματικότητα επιστρέφουμε στις ίδιες εικόνες, χωρίς πρόσθετες πληροφορίες που θα βοηθούσαν να τις τοποθετήσουμε στο σωστό πλαίσιο.
Εδώ βρίσκεται και η ουσιαστική ευθύνη της δημοσιογραφίας, καθώς ο αναγνώστης χρειάζεται να γνωρίζει τι έχει επιβεβαιωθεί και τι όχι, ποια είναι η πραγματική έκταση ενός κινδύνου και κατά πόσον τον αφορά. Όταν κάθε εξέλιξη παρουσιάζεται με την ίδια ένταση και κάθε πιθανό σενάριο αποκτά τον τόνο επικείμενης καταστροφής, γίνεται δυσκολότερο να ξεχωρίσουμε εκείνο που απαιτεί την προσοχή μας από εκείνο που απλώς διεκδικεί ένα ακόμη κλικ.
Η ανασφάλεια που «κάθεται» στο οικογενειακό τραπέζι
Για πολλούς από εμάς, η πιο επίμονη ανησυχία εμφανίζεται σε καθημερινές στιγμές, όταν ανοίγουμε έναν λογαριασμό, υπολογίζουμε τι απομένει μέχρι τον επόμενο μισθό ή προσπαθούμε να αποφασίσουμε ποια ανάγκη μπορεί να περιμένει. Το κόστος της στέγης, οι καθημερινές αγορές, οι υποχρεώσεις των παιδιών και ένα απρόβλεπτο έξοδο αρκούν, για να μετατρέψουν μια συνηθισμένη εβδομάδα σε σειρά δύσκολων επιλογών, ιδιαίτερα όταν το εισόδημα δεν αφήνει πολλά περιθώρια να ξεφύγουμε από τον αρχικό υπολογισμό.
Μέσα σε αυτές τις συνθήκες, οι διεθνείς κρίσεις αποκτούν πολύ συγκεκριμένη θέση στη ζωή μας, καθώς ένας πόλεμος ή μια διαταραχή στις εμπορικές και ενεργειακές διαδρομές, γεννά και το ερώτημα για τις συνέπειες που μπορεί να φτάσουν μέχρι το δικό μας σπίτι.
Το βάρος είναι ιδιαίτερα εμφανές στον νέο άνθρωπο που προσπαθεί να υπολογίσει αν μπορεί να ζήσει μόνος του, στο ζευγάρι που προβληματίζεται για το αν αντέχει οικονομικά τη δημιουργία οικογένειας ή στον εργαζόμενο που παραμένει σε μια δουλειά που τον εξαντλεί, επειδή δεν μπορεί να ρισκάρει να βρεθεί χωρίς εισόδημα.
«Δεν αντέχω άλλο να βλέπω ειδήσεις»
Κάπου εδώ εμφανίζεται και αυτή η φράση που ακούμε πλέον όλο και πιο συχνά. Θα ήταν εύκολο να ερμηνεύσουμε αυτή τη στάση ως αδιαφορία. Ωστόσο, θα μπορούσε να σημαίνει και ένα βαθύ ενδιαφέρον που επιβαρύνεται συνεχώς από τις καθημερινές εικόνες φόβου και καταστροφής, οδηγώντας σε μια ανακουφιστική αποστασιοποίηση.
Άλλοι αναζητούμε διαρκώς νέες πληροφορίες, προσπαθώντας να αποκτήσουμε μια πιο καθαρή εικόνα και να προλάβουμε τις εξελίξεις, ενώ άλλοι επιλέγουμε την απόσταση ή καταφεύγουμε σε ένα πικρό αστείο, που μας επιτρέπει να μιλήσουμε για όσα μας ανησυχούν χωρίς να εκτεθούμε περισσότερο. Οι αντιδράσεις διαφέρουν, όπως διαφέρουν οι αντοχές και οι συνθήκες ζωής μας.
Το σημαντικό είναι πώς μπορούμε να παραμένουμε ενημερωμένοι, χωρίς να αισθανόμαστε ότι πρέπει να παρακολουθούμε κάθε λεπτό κάθε σκληρή εικόνα. Η κατανόηση ενός γεγονότος απαιτεί συχνά χρόνο, αξιόπιστες πληροφορίες και χώρο για σκέψη – στοιχεία που δύσκολα βρίσκουμε, όταν η προσοχή μας μετακινείται αδιάκοπα από τη μία επείγουσα ειδοποίηση στην επόμενη.
Το δικαίωμα να φανταζόμαστε το αύριο
Αν επιστρέψουμε σε εκείνο το πρωινό, με τον καφέ που κρυώνει όσο διαβάζουμε τις ειδήσεις και τις υποχρεώσεις που περιμένουν, ίσως αναγνωρίσουμε λίγο καλύτερα πόσα κουβαλάμε πριν ακόμη ξεκινήσει η ημέρα μας. Ανάμεσα στην αγωνία για όσα συμβαίνουν στον κόσμο και στην προσπάθεια να κρατήσουμε σε τάξη το δικό μας σπίτι, συχνά αφήνουμε τελευταία την ανάγκη να αναρωτηθούμε πώς είμαστε εμείς, τι μας έχει κουράσει και τι θα μας βοηθούσε να αισθανθούμε μεγαλύτερη ασφάλεια.
Μέσα σε ένα περιβάλλον που δεν μπορούμε να ελέγξουμε πλήρως, η αναζήτηση σταθερότητας αρχίζει συχνά από μια πιο ορθολογική οργάνωση της καθημερινότητας – όπως π.χ. τον χρόνο που αφιερώνουμε βλέποντας βίντεο από διάφορες καταστροφές, τον χρόνο που βρίσκουμε για να συναντήσουμε ένα φίλο ή να ξεκινήσουμε μια αγαπημένη συνήθεια (διάβασμα ενός βιβλίου ή παρακολούθηση μιας ταινίας).
Η παραδοχή «κουραστήκαμε να φοβόμαστε» μπορεί να γίνει η αρχή μιας πιο ειλικρινούς κουβέντας – πρώτα απ’ όλα με τον εαυτό μας και μετά με τους οικείους μας. Το πρωί, πριν απλώσουμε το χέρι προς το κινητό, ας φροντίσουμε να εντάξουμε μέσα στη μέρα μας κάτι που θα περιμένουμε με χαρά: έναν άνθρωπο που θέλουμε να δούμε, μια ιδέα που θέλουμε να υλοποιήσουμε ή ένα μικρό σχέδιο για τους επόμενους μήνες. Διότι έχουμε ανάγκη να μπορούμε να φανταζόμαστε το αύριο και να βρίσκουμε εκεί μια θέση για τη ζωή που επιθυμούμε.
Ίσως έτσι ξαναδώσουμε χώρο σταδιακά σε όσα αφήνουμε για αργότερα, απαλλάσσοντας την όποια χαρά νιώσουμε από τη μόνιμη ενοχή ότι «δεν είναι τώρα καιρός για χαρές». Ο κόσμος θα εξακολουθήσει να απαιτεί την προσοχή μας, όμως χρειάζεται να αφήνουμε πάντα χώρο και για τους δικούς μας ανθρώπους, τις επιθυμίες και τις μικρές προσδοκίες που δίνουν νόημα στη ζωή μας.