Τερέζα Χαραμή: «Η αυτοφροντίδα για τον φαρμακοποιό δεν είναι πολυτέλεια, αλλά επαγγελματική και προσωπική αναγκαιότητα»

Η κα Τερέζα Χαραμή, πρόεδρος του Φαρμακευτικού Συλλόγου Κοζάνης, είναι η «ψυχή» πίσω από την πρωτοβουλία “Care for Carers”, η οποία εστιάζει κυρίως στους φαρμακοποιούς και στην ανάγκη, πέρα από τη φροντίδα των άλλων, να επενδύσουν ουσιαστικά και στη φροντίδα του εαυτού τους. Η ολιστική προσέγγιση της υγείας αποκτά μια ιδιαίτερη χροιά όταν αφορά στους ίδιους τους επαγγελματίες υγείας, οι οποίοι στα μάτια του ευρέος κοινού και των ασθενών φαντάζουν συχνά «άτρωτοι». Η συγκεκριμένη πρωτοβουλία έρχεται να υπογραμμίσει ότι η δική τους καλή συνολική υγεία αποτελεί έναν από τους θεμέλιους λίθους της καλής συνολικής υγείας της κοινότητας. Κι αυτό είναι κάτι που οφείλουμε να κατανοήσουμε όλοι – και, πρωτίστως, εκείνοι.

To “Care for Carers” διοργανώθηκε από τον Φαρμακευτικό Σύλλογο Κοζάνης, φιλοδοξώντας αυτό να αποτελέσει θεσμό στην ευρύτερη κοινότητα των φαρμακοποιών. Περί τίνος πρόκειται ακριβώς;

Το “Care for Carers” είναι μια πρωτοβουλία που γεννήθηκε από την ανάγκη να στρέψουμε το βλέμμα στους ίδιους τους επαγγελματίες υγείας και ιδιαίτερα στους φαρμακοποιούς, οι οποίοι καθημερινά βρίσκονται στην πρώτη γραμμή φροντίδας των πολιτών. Συχνά, μέσα στην ένταση και τις απαιτήσεις της καθημερινότητας, ξεχνούν να φροντίσουν τον εαυτό τους.

Με αυτή τη σκέψη, ο Φαρμακευτικός Σύλλογος Κοζάνης διοργάνωσε ένα βιωματικό διήμερο αφιερωμένο στην ευεξία, την προσωπική ανάπτυξη, την ψυχική ανθεκτικότητα και την ενδυνάμωση των φαρμακοποιών. Μέσα από ομιλίες, βιωματικά εργαστήρια, δράσεις ευεξίας και ουσιαστικές συζητήσεις, οι συμμετέχοντες είχαν την ευκαιρία να απομακρυνθούν για λίγο από τους απαιτητικούς ρυθμούς της καθημερινότητας, να συνδεθούν μεταξύ τους και να επαναπροσδιορίσουν τη σημασία της αυτοφροντίδας.

Η φιλοσοφία του “Care for Carers” συνοψίζεται σε μια πολύ απλή, αλλά ουσιαστική αρχή: για να μπορούμε να φροντίζουμε αποτελεσματικά τους άλλους, πρέπει πρώτα να φροντίζουμε τον εαυτό μας. Η θερμή ανταπόκριση που είχε η πρώτη διοργάνωση επιβεβαίωσε ότι υπάρχει πραγματική ανάγκη για τέτοιες δράσεις και μας ενθαρρύνει να εξελίξουμε το “Care for Carers” σε έναν θεσμό για την κοινότητα των φαρμακοποιών.

Το θέμα της σωματικής, αλλά και ψυχολογικής επιβάρυνσης των φαρμακοποιών άρχισε να θίγεται, δημόσια τουλάχιστον, την περίοδο της πανδημίας. Τι ήταν αυτό, ωστόσο, που σας οδήγησε σήμερα, το 2026, να κάνετε και στην πράξη κάτι γι’ αυτό;

Το “Care for Carers” δεν γεννήθηκε ξαφνικά το 2026. Ήταν αποτέλεσμα μιας ανάγκης που ωρίμαζε εδώ και χρόνια. Η πανδημία ανέδειξε με τον πιο έντονο τρόπο κάτι που υπήρχε ήδη: οι φαρμακοποιοί βρίσκονται καθημερινά στην πρώτη γραμμή της φροντίδας, συχνά όμως χωρίς να δίνουν την ίδια προσοχή στη δική τους υγεία και ευεξία. Εκείνη την περίοδο έγινε περισσότερο ορατή στο ευρύ κοινό η σωματική και ψυχική επιβάρυνση που βιώνουν οι επαγγελματίες υγείας, αλλά η πραγματικότητα είναι ότι οι αυξημένες απαιτήσεις, η συνεχής ευθύνη, η συναισθηματική φόρτιση και ο κίνδυνος επαγγελματικής εξουθένωσης αποτελούν διαχρονικές προκλήσεις για τον κλάδο μας.

Ως Φαρμακευτικός Σύλλογος Κοζάνης αισθανθήκαμε ότι είχε έρθει η στιγμή να περάσουμε από τη διαπίστωση στην πράξη. Δεν αρκεί να αναγνωρίζουμε ότι οι φαρμακοποιοί χρειάζονται υποστήριξη· οφείλουμε να δημιουργούμε τις συνθήκες ώστε να τη λαμβάνουν. Θέλαμε να προσφέρουμε έναν χώρο, όπου οι συνάδελφοι θα μπορούσαν να σταματήσουν για λίγο, να επανασυνδεθούν με τον εαυτό τους, να μοιραστούν εμπειρίες, να αποκτήσουν πρακτικά εργαλεία και να θυμηθούν ότι η αυτοφροντίδα δεν είναι πολυτέλεια, αλλά επαγγελματική και προσωπική αναγκαιότητα.

Πιστεύω βαθιά ότι, για να συνεχίσουμε να προσφέρουμε υψηλού επιπέδου φροντίδα στους πολίτες, πρέπει πρώτα να φροντίζουμε τους ανθρώπους που παρέχουν αυτή τη φροντίδα. Αυτή ακριβώς ήταν η αφετηρία του “Care for Carers”, και αυτός είναι ο λόγος που φιλοδοξούμε να εξελιχθεί σε θεσμό.

Το µέλλον ανήκει στους φαρµακοποιούς που θα παραµείνουν ανοιχτοί στη µάθηση, στην καινοτοµία και στη συνεργασία, χωρίς να χάσουν τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα

Κατά τη διάρκεια της διοργάνωσης, οι συμμετέχοντες κλήθηκαν να αναγνωρίσουν τις προσωπικές τους ανάγκες. Έχοντας επαφή με μεγάλο αριθμό φαρμακοποιών, ποιες θα λέγατε εσείς ότι είναι οι βασικότερες κοινές ανάγκες των ανθρώπων του κλάδου, ανεξαρτήτως φύλου, ηλικίας και τοποθεσίας δραστηριοποίησης;

Παρότι οι φαρμακοποιοί δραστηριοποιούνται σε διαφορετικά περιβάλλοντα και έχουν διαφορετικές επαγγελματικές και προσωπικές διαδρομές, διαπιστώνω ότι υπάρχουν ορισμένες κοινές ανάγκες που διαπερνούν οριζόντια τον κλάδο, ανεξαρτήτως φύλου, ηλικίας ή τόπου άσκησης του επαγγέλματος.

Η πρώτη και ίσως σημαντικότερη είναι η ανάγκη για ισορροπία. Ο φαρμακοποιός καλείται καθημερινά να ανταποκριθεί σε πολλαπλούς ρόλους: επιστήμονας υγείας, επιχειρηματίας, σύμβουλος, διαχειριστής ομάδας, αλλά και μέλος μιας οικογένειας και της τοπικής κοινωνίας. Η διαχείριση όλων αυτών των απαιτήσεων δημιουργεί συχνά έντονη πίεση και καθιστά αναγκαία την αναζήτηση μιας πιο βιώσιμης ισορροπίας μεταξύ επαγγελματικής και προσωπικής ζωής.

Εξίσου σημαντική είναι η ανάγκη για ψυχική ανθεκτικότητα και ουσιαστική υποστήριξη. Οι φαρμακοποιοί έρχονται καθημερινά σε επαφή με ανθρώπους που αγωνιούν, νοσούν ή αντιμετωπίζουν δυσκολίες. Αυτή η συνεχής συναισθηματική έκθεση, σε συνδυασμό με τις αυξανόμενες επαγγελματικές απαιτήσεις, καθιστά απαραίτητη τη δημιουργία χώρων έκφρασης, ανταλλαγής εμπειριών και ενδυνάμωσης.

Παράλληλα, υπάρχει μια έντονη ανάγκη για διαρκή εξέλιξη και προσαρμογή. Ο ρόλος του φαρμακοποιού μετασχηματίζεται διαρκώς και οι συνάδελφοι αναζητούν γνώσεις, δεξιότητες και εργαλεία που θα τους επιτρέψουν να ανταποκριθούν με αυτοπεποίθηση στις νέες απαιτήσεις της εποχής.

Τελικά, όμως, θεωρώ ότι πίσω από όλες αυτές τις ανάγκες βρίσκεται μια βαθύτερη: η ανάγκη να νιώθουμε ότι δεν είμαστε μόνοι. Ότι ανήκουμε σε μια κοινότητα που κατανοεί τις προκλήσεις μας, μοιράζεται κοινές αξίες και μπορεί να προσφέρει στήριξη, έμπνευση και προοπτική. Η ενίσχυση αυτής της συλλογικότητας και η συστηματική υποστήριξη των φαρμακοποιών αποτελούν, κατά τη γνώμη μου, βασικές προϋποθέσεις για τη βιώσιμη ανάπτυξη και τη διαρκή ενδυνάμωση του κλάδου, όπως ανέδειξε και το πρόγραμμα “Care for Carers”.

Ένας φαρμακοποιός καλείται συχνά να παράσχει και ψυχολογική υποστήριξη στα άτομα που μπαίνουν στο φαρμακείο του, αναδεικνύοντας έτσι και τον κρίσιμο ρόλο της καλλιέργειας συναισθηματικής νοημοσύνης. Ωστόσο, όσο σημαντική είναι η συγκεκριμένη δεξιότητα, πόσο επιβαρυντικά μπορεί να λειτουργήσει για έναν επαγγελματία;

Ο φαρμακοποιός είναι, ίσως περισσότερο από ποτέ, ένας επαγγελματίας υγείας που βρίσκεται πολύ κοντά στον άνθρωπο. Για πολλούς πολίτες, το φαρμακείο αποτελεί το πιο άμεσα προσβάσιμο σημείο υγείας και συχνά τον πρώτο χώρο όπου θα εκφράσουν όχι μόνο ένα σωματικό σύμπτωμα, αλλά και την αγωνία, τον φόβο, τη μοναξιά ή την αβεβαιότητά τους.

Η συναισθηματική νοημοσύνη αποτελεί, επομένως, μια εξαιρετικά σημαντική δεξιότητα για τον σύγχρονο φαρμακοποιό. Η ικανότητα να ακούει ενεργητικά, να δείχνει ενσυναίσθηση, να επικοινωνεί αποτελεσματικά και να δημιουργεί σχέσεις εμπιστοσύνης ενισχύει ουσιαστικά την ποιότητα της φαρμακευτικής φροντίδας.

Ταυτόχρονα, όμως, δεν πρέπει να παραβλέπουμε ότι αυτή η συνεχής έκθεση στα προβλήματα, στις ανησυχίες και πολλές φορές στον πόνο των άλλων, μπορεί να είναι ιδιαίτερα επιβαρυντική. Όταν καθημερινά λειτουργείς ως σημείο αναφοράς για δεκάδες ανθρώπους, είναι εύκολο να απορροφήσεις μέρος αυτού του συναισθηματικού φορτίου. Αν δεν υπάρχουν όρια, μηχανισμοί αποφόρτισης και πρακτικές αυτοφροντίδας, υπάρχει ο κίνδυνος της συναισθηματικής εξάντλησης ή, ακόμη, και του burnout.

Γι’ αυτό και θεωρώ ότι η καλλιέργεια της συναισθηματικής νοημοσύνης πρέπει να συνοδεύεται από την καλλιέργεια της αυτογνωσίας. Είναι σημαντικό ο φαρμακοποιός να μπορεί να αναγνωρίζει τα δικά του συναισθήματα, να θέτει υγιή όρια και να φροντίζει συστηματικά τη δική του ψυχική ευεξία. Δεν μπορούμε να προσφέρουμε ουσιαστική φροντίδα στους άλλους, όταν εμείς οι ίδιοι είμαστε εξαντλημένοι.

Ίσως τελικά η μεγαλύτερη πρόκληση για τον σύγχρονο φαρμακοποιό να είναι να παραμένει ανθρώπινος και διαθέσιμος, χωρίς όμως να χάνει τον εαυτό του μέσα στις ανάγκες των άλλων. Και αυτή είναι μια δεξιότητα που χρειάζεται εξίσου να καλλιεργούμε.

Ένας όρος, ο οποίος συζητήθηκε και αναλύθηκε κατά τη διάρκεια της διοργάνωσης, ήταν και η «αυτοηγεσία». Τι ακριβώς σημαίνει στην πράξη «αυτοηγεσία» για ένα φαρμακοποιό;

Η αυτοηγεσία είναι μια έννοια που αποκτά ολοένα και μεγαλύτερη σημασία στον σύγχρονο επαγγελματικό κόσμο, και ιδιαίτερα στον χώρο του φαρμακείου, ο οποίος μεταβάλλεται διαρκώς. Στην πράξη, για έναν φαρμακοποιό, αυτοηγεσία σημαίνει πρωτίστως να μπορεί να ηγείται του εαυτού του πριν κληθεί να ηγηθεί μιας ομάδας, μιας επιχείρησης ή να καθοδηγήσει τους ασθενείς του.

Σημαίνει να διαθέτει αυτογνωσία, να αναγνωρίζει τις αξίες, τα κίνητρα, τις δυνατότητες, αλλά και τα όριά του. Να μπορεί να διαχειρίζεται αποτελεσματικά την ενέργεια, τα συναισθήματα και το άγχος του, ιδιαίτερα σε ένα περιβάλλον με υψηλές απαιτήσεις και συνεχή πίεση.

Η αυτοηγεσία συνδέεται, επίσης, με την ικανότητα να προσαρμόζεται στις αλλαγές, να αναπτύσσει διαρκώς νέες δεξιότητες και να αντιμετωπίζει τις προκλήσεις όχι ως απειλές, αλλά ως ευκαιρίες εξέλιξης. Στον σημερινό κόσμο της υγείας, όπου οι ανάγκες των πολιτών μεταβάλλονται συνεχώς και ο ρόλος του φαρμακοποιού διευρύνεται, αυτή η στάση είναι καθοριστική.

Όπως επισήμανε και η Ντανιέλα Μάλο στην ομιλία της στο συνέδριο, «η αυτοηγεσία δεν αφορά τον έλεγχο των άλλων, αλλά την ικανότητα να αναλαμβάνουμε την ευθύνη του εαυτού μας, των επιλογών και της προσωπικής μας εξέλιξης». Η προσέγγιση αυτή αναδεικνύει τη σημασία της προσωπικής ευθύνης και της συνεχούς ανάπτυξης για κάθε επαγγελματία υγείας.

Παράλληλα, η αυτοηγεσία σημαίνει να θέτεις υγιή όρια, να φροντίζεις τον εαυτό σου και να διατηρείς την προσωπική σου ισορροπία. Δεν πρόκειται για μια εγωκεντρική προσέγγιση· αντίθετα, αποτελεί προϋπόθεση για να μπορεί κανείς να είναι πραγματικά παρών για τους άλλους, να εμπνέει, να υποστηρίζει και να προσφέρει ποιοτική φροντίδα.

Πιστεύω ότι ο φαρμακοποιός του μέλλοντος δεν θα αξιολογείται μόνο για την επιστημονική του γνώση, αλλά και για την ικανότητά του να ηγείται του εαυτού του, να διαχειρίζεται την αλλαγή και να εμπνέει εμπιστοσύνη στους ανθρώπους γύρω του. Και αυτή ακριβώς είναι η ουσία της αυτοηγεσίας.

Η αλλαγή νοοτροπίας θεωρείται επίσης ως άμεση ανάγκη, προκειμένου ένας φαρμακοποιός να μπορέσει να συμβαδίσει με τα νέα δεδομένα της αγοράς και να μακροημερεύσει επιχειρηματικά. Ποιες θεωρείτε ότι είναι οι βασικότερες παγιωμένες νοοτροπίες στον κλάδο που επιβάλλεται να αλλάξουν;

Ο χώρος του φαρμακείου αλλάζει με ταχύτατους ρυθμούς και πιστεύω ότι σήμερα η μεγαλύτερη πρόκληση δεν είναι τόσο η προσαρμογή στις νέες τεχνολογίες ή στις νέες υπηρεσίες, όσο η αλλαγή του τρόπου σκέψης μας απέναντι στον ίδιο τον ρόλο του φαρμακοποιού.

Συγκεκριμένα, υπάρχουν ορισμένες παγιωμένες αντιλήψεις που θεωρώ ότι πρέπει να επανεξετάσουμε. Η πρώτη είναι η αντίληψη ότι το φαρμακείο περιορίζεται κυρίως στη διάθεση προϊόντων και φαρμάκων. Σήμερα, ο φαρμακοποιός δεν είναι μόνο ο επαγγελματίας που εκτελεί συνταγές, αλλά ένας επιστήμονας υγείας που παρέχει συμβουλές, υποστηρίζει την πρόληψη, εκπαιδεύει τους ασθενείς και συμβάλλει ουσιαστικά στη σωστή διαχείριση της θεραπείας τους.

Μια δεύτερη παγιωμένη αντίληψη είναι ότι η καθημερινή λειτουργία του φαρμακείου αρκεί από μόνη της και ότι η συνεχής εκπαίδευση μπορεί να περιμένει. Ωστόσο, οι εξελίξεις στην επιστήμη, στην τεχνολογία και στις υπηρεσίες υγείας είναι συνεχείς και καθιστούν απαραίτητη τη διαρκή επιμόρφωση και την προσαρμογή σε νέα δεδομένα.

Επίσης, συχνά αντιμετωπίζουμε την αλλαγή ως απειλή. Υπάρχει η τάση να απορρίπτουμε νέες υπηρεσίες, τεχνολογίες ή τρόπους λειτουργίας, επειδή διαφέρουν από όσα γνωρίζουμε. Πιστεύω, όμως, ότι η αλλαγή πρέπει να αντιμετωπίζεται ως ευκαιρία για να αναβαθμίσουμε τον ρόλο μας, να προσφέρουμε περισσότερες υπηρεσίες και να ενισχύσουμε τη σχέση μας με τους ασθενείς.

Τέλος, θεωρώ ότι πρέπει να ξεπεράσουμε και τη νοοτροπία της απομόνωσης. Η αντίληψη ότι κάθε φαρμακείο λειτουργεί μόνο του δεν ανταποκρίνεται πλέον στις σύγχρονες ανάγκες. Η συνεργασία, η ανταλλαγή γνώσης και η δικτύωση με άλλους επαγγελματίες υγείας είναι απαραίτητες προϋποθέσεις για την αποτελεσματική αντιμετώπιση των προκλήσεων του μέλλοντος.

Το μέλλον ανήκει στους φαρμακοποιούς που θα παραμείνουν ανοιχτοί στη μάθηση, στην καινοτομία και στη συνεργασία, χωρίς ποτέ να χάσουν τον ανθρωποκεντρικό χαρακτήρα που αποτελεί τη μεγαλύτερη δύναμη του ελληνικού φαρμακείου.

Η διοργάνωση ήταν σε μεγάλο βαθμό βιωματική, περιλαμβάνοντας και δραστηριότητες όπως yoga και συνεδρίες mindfulness. Παρά τα ομολογουμένως πολλά συνέδρια που πραγματοποιούνται στον χώρο, ελάχιστα δίνουν έμφαση στη βιωματική εμπειρία των συμμετεχόντων. Πιστεύετε ότι πλέον απαιτείται διαφορετική προσέγγιση στην πραγματοποίηση των κλαδικών συνεδρίων;

Πιστεύω ότι ναι. Τα επιστημονικά συνέδρια εξακολουθούν να διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο στη συνεχιζόμενη εκπαίδευση των φαρμακοποιών, και η επιστημονική γνώση θα παραμένει πάντοτε ο πυρήνας τους. Ωστόσο, οι ανάγκες των επαγγελματιών υγείας σήμερα είναι πολύ πιο σύνθετες και πολυδιάστατες.

Ο σύγχρονος φαρμακοποιός δεν αναζητά μόνο νέα επιστημονικά δεδομένα. Αναζητά επίσης έμπνευση, ουσιαστική σύνδεση με συναδέλφους, πρακτικά εργαλεία για τη διαχείριση της καθημερινότητας και ευκαιρίες προσωπικής ανάπτυξης. Αναζητά εμπειρίες που δεν θα περιοριστούν σε μια αίθουσα συνεδρίων, αλλά θα έχουν πραγματικό αντίκτυπο στην επαγγελματική και προσωπική του ζωή.

Για τον λόγο αυτό, θεωρώ ότι τα κλαδικά συνέδρια οφείλουν να εξελίσσονται παράλληλα με την εξέλιξη του ίδιου του επαγγέλματος. Η βιωματική μάθηση, η αλληλεπίδραση, οι δράσεις ευεξίας, οι χώροι διαλόγου και ανταλλαγής εμπειριών δεν υποκαθιστούν την επιστημονική γνώση· αντίθετα, τη συμπληρώνουν και την καθιστούν πιο ουσιαστική και εφαρμόσιμη.

Στο “Care for Carers” επιλέξαμε συνειδητά να ενσωματώσουμε δραστηριότητες όπως yoga, mindfulness και βιωματικά εργαστήρια, γιατί πιστεύουμε ότι οι άνθρωποι μαθαίνουν, εμπνέονται και μετασχηματίζονται περισσότερο όταν συμμετέχουν ενεργά, και όχι μόνο όταν παρακολουθούν παθητικά μια ομιλία.

Πιστεύω ότι το μέλλον των κλαδικών συνεδρίων βρίσκεται ακριβώς σε αυτή την ισορροπία: στη συνάντηση της επιστημονικής γνώσης με τη βιωματική εμπειρία και της επαγγελματικής εξέλιξης με την προσωπική ενδυνάμωση. Άλλωστε, όταν επενδύουμε στον άνθρωπο πίσω από τον επαγγελματικό ρόλο, τα οφέλη αντανακλώνται τελικά και στην ποιότητα των υπηρεσιών που προσφέρει.

Δώστε μια συμβουλή και σ’ εμάς που δεν είμαστε φαρμακοποιοί: Τι θα μπορούσε να αλλάξει στη δική μας προσέγγιση, προκειμένου η διάδρασή μας με τον φαρμακοποιό να είναι εποικοδομητική και για τις δύο πλευρές;

Ας δούμε το φαρμακείο με μια νέα ματιά: όχι μόνο ως σημείο προμήθειας φαρμάκων, αλλά ως έναν χώρο φροντίδας, πρόληψης και ουσιαστικής στήριξης της υγείας μας. Ο φαρμακοποιός δεν είναι απλώς ένας επαγγελματίας υγείας – είναι ένας σταθερός σύμμαχος στην καθημερινότητά μας, έτοιμος να ακούσει, να καθοδηγήσει και να στηρίξει.

Η σχέση εμπιστοσύνης μεταξύ πολίτη και φαρμακοποιού χτίζεται μέσα από την ειλικρινή επικοινωνία, τον αμοιβαίο σεβασμό και τη συνεργασία. Όσο πιο ανοιχτά μιλάμε για τις ανάγκες και τις δυσκολίες μας, τόσο πιο ουσιαστική γίνεται η υποστήριξη που λαμβάνουμε.

Πίσω από κάθε πάγκο υπάρχει ένας άνθρωπος που αναλαμβάνει καθημερινά μεγάλες ευθύνες και βρίσκεται δίπλα σε όσους έχουν ανάγκη. Η κατανόηση, η ευγένεια και ο σεβασμός μπορούν να κάνουν τη διαφορά, όχι μόνο για την υγεία μας, αλλά και για την κοινωνία συνολικά.

Ας ενισχύσουμε τη σχέση εμπιστοσύνης με τον φαρμακοποιό μας και ας θυμόμαστε: η υγεία είναι υπόθεση όλων μας. Μαζί, μπορούμε να χτίσουμε μια πιο υγιή και ανθρώπινη κοινωνία.