Μάνος Καρατζογιάννης: «Δεν βλέπω το “Χάπι” ως παράσταση, αλλά ως αίτημα για θεραπεία»

Πόση συνάφεια μπορεί να έχει ο εγκλεισμός σε μία δομή ψυχικής υγείας και η συμμόρφωση με τους κανόνες που εκείνη επιβάλλει, με τον σημερινό τρόπο ζωής; Πόσο ελεύθερη είναι, τελικά, η ψυχή μας σε έναν κόσμο που, όσο κι αν «διαλαλεί» το αντίθετο, στερείται αλληλεγγύης, πνευματικής ηρεμίας και ενσυναίσθησης; Μπορεί το Θέατρο να ανοίξει μία πόρτα προς τη «θεραπεία» που έχουμε τόσο ανάγκη; Ο πρωταγωνιστής και σκηνοθέτης της παράστασης «Χάπι», και καλλιτεχνικός διευθυντής του Θεάτρου «Σταθμός», Μάνος Καρατζογιάννης, το πιστεύει αυτό ακράδαντα. Και το εφαρμόζει στην πράξη. 

συνέντευξη στη Μαρία Λυσάνδρου 

Σκηνοθέτης και πρωταγωνιστής, λοιπόν, στην παράσταση «Χάπι» του Enda Walsh, το οποίο παρουσιάζεται αυτό τον χειμώνα στο Θέατρο «Σταθμός». Πόσο εύκολο (ή δύσκολο) είναι να σκηνοθετεί κανείς μια παράσταση, στην οποία παίζει και ο ίδιος;
Είναι βασανιστικό… Σα να ζεις χωρίς τους γονείς σου… Θέλω να πω, δεν μπορείς να ζητήσεις βοήθεια από πουθενά. Πρέπει να τα βγάλεις πέρα μόνος. Και να έχεις και την ευθύνη των άλλων. Ένα διαρκές «μέσα-έξω» που γεννά αρκετές εσωτερικές συγκρούσεις.
Όλο αυτό, βέβαια, ίσως κάνει την όποια κατάθεση ακόμη πιο προσωπική. Νομίζω ότι, μόνο αν αγαπάς πολύ ένα έργο, μπορείς να υποστηρίξεις αυτήν τη διπλή ιδιότητα.

Περί τίνος πρόκειται ακριβώς; Μίλησέ μου λίγο για το έργο.
Το «Χάπι» διαδραματίζεται σε μια ψυχιατρική δομή (καθρέφτη μιας οποιασδήποτε συνθήκης, όπου ασκείται βίαια εξουσία πάνω σε ανθρώπους), η οποία κρατά τους ασθενείς της σκόπιμα σε μια διαιωνιζόμενη ασάφεια, όπου ποτέ δεν διαγιγνώσκονται ικανοποιητικά και, έτσι, ίσως δε θεραπεύονται ποτέ.
Ο John συμμετέχει στην αναπαράσταση προηχογραφημένων συνεδριών δραματοθεραπείας, με τη βοήθεια δύο ηθοποιών με το συμβολικό όνομα «Μαρία» και ενός ντράμερ, που ακολουθούν συγκεκριμένους κανόνες και οδηγίες. Και όλα αυτά υπό το άγρυπνο μάτι των ειδικών/γιατρών που παρακολουθούν εν είδει «big brother», κατασκοπεύουν, επιβλέπουν και κατευθύνουν την εξέλιξη, για να υπενθυμίσουν στον ίδιο γιατί έχει παραδώσει την ελευθερία του σε μια μονάδα ψυχικής υγείας. Την αιτία και την ανάγκη για τον εγκλεισμό του.
Αμέσως μόλις διάβασα το έργο ενθουσιάστηκα, γιατί μιλάει για πράγματα που μας αφορούν τώρα. Μέσα, δηλαδή, από μια αλληγορία για έναν έγκλειστο άνθρωπο, αγγίζει θέματα πολύ επίκαιρα, όπως η διαφορετικότητα, ο εγκλεισμός, η βία, η άσκηση εξουσίας, τα συσσωρευμένα ψυχολογικά τραύματα.

Η παράσταση καταπιάνεται με ένα πολύ ευαίσθητο θέμα, εκείνο της ψυχικής υγείας. Υπάρχουν ενδεχόμενες «παγίδες» πίσω από την παρουσίαση ενός έργου που πραγματεύεται ένα τόσο λεπτό ζήτημα; Υπήρξαν καθόλου στοιχεία που σε προβλημάτισαν σκηνοθετικά;
Η παγίδα είναι να μιλήσεις γι’ αυτό το θέμα λογικά και γραμμικά. Ενώ η ψυχή παραμένει ανοιχτή και άναρχη… έχει περιοχές δηλαδή ασαφείς κι ανεξερεύνητες.
Μέλημά μου είναι να αισθανθεί ο θεατής, να «νιώσει» και, από εκεί και πέρα, να προβληματιστεί. Όχι απλώς να καταλάβει μια ιστορία. Άλλωστε, μιλάμε για μια αλληγορία για την ελεύθερη βούληση και για ένα κάλεσμα αλληλεγγύης για όσους είναι δίπλα μας, και είναι ή αισθάνονται ευάλωτοι. Γι’ αυτό και στην παράσταση χρησιμοποιούμε διάφορα μέσα, όπως το τραγούδι, ο χορός και χιουμοριστικές συχνά μιμήσεις, που φαινομενικά ίσως να μην ταιριάζουν στην ανάδειξη ενός τέτοιου θέματος.


Το Θέατρο προϋποθέτει το μοίρασμα. Το μοίρασμα ειδικά των προσωπικών τραυματισμένων μας περιοχών αποτελεί, από μόνο του, την αρχή της θεραπείας.


Θεωρείς ότι, παρακολουθώντας την παράσταση, μπορεί κάπου να αναγνωρίσουμε και τον εαυτό μας;
Θα αναγνωρίσουμε σίγουρα ένα μέρος των τραυμάτων μας.
Για μένα το «Χάπι» είναι μια εμπειρία. Δεν το βλέπω ως παράσταση, αλλά ως αίτημα για θεραπεία. Δικό μου πρώτα, κι έπειτα όσων είναι μέσα στην αίθουσα. Είμαι ευγνώμων στο έργο αυτό, γιατί ανοίγει ξανά την πόρτα προς τον «Άλλον». Μας χαϊδεύει ξανά το χέρι και το στομάχι μας μετά από μια τόσο δύσκολη περίοδο, όπως αυτή της πανδημίας.

Και πώς μπορεί το Θέατρο να λειτουργήσει θεραπευτικά σε μία τόσο εύθραυστη κατάσταση;
Το Θέατρο προϋποθέτει το μοίρασμα. Το μοίρασμα ειδικά των προσωπικών τραυματισμένων μας περιοχών αποτελεί, από μόνο του, την αρχή της θεραπείας. Κι έπειτα ό,τι αρθρώνεται, επικοινωνείται. Έτσι, δεν είμαστε μόνοι. Επιτέλους μας ακούει κάποιος…
Είναι, όμως, και κάτι πέρα από τα λόγια. Η ενέργεια… όσα ανταλλάσσουμε και δε λέγονται. Ξεπηδούν από το υποσυνείδητο και γίνονται ερήμην μας μια νοητή αγκαλιά, ένα αόρατο θεραπευτικό χάδι.

Στο σημείωμά σου για την παράσταση, κάνεις μια πολύ ενδιαφέρουσα σύνδεση του θέματος του έργου με μία συγκεκριμένη σημερινή συνθήκη, μιλώντας για την «από αρχαιότητας θεραπευτική χρήση του θεάτρου, ειδικά στις μέρες μας, όπου την πρωτοκαθεδρία στην ψυχαγωγία του κοινού έχουν καταλάβει οι ψηφιακές πλατφόρμες και η τόσο παινεμένη από το ελληνικό twitter τηλεοπτική μυθοπλασία». Θέλω να μου πεις περισσότερα γι’ αυτό σου το σχόλιο.
Δεν ξέρω πόσο θα μου κρατήσει… αλλά, ειδικά στις μέρες μας, δεν μπορώ να ακουμπήσω την ψυχή μου σε καμία πλατφόρμα… Επιμένω στο σινεμά των μεγάλων σκηνοθετών που αγαπήσαμε, στο καλό θέατρο, στη μουσική, στο βιβλίο…
Μ’ αρέσει ο παλιός χρόνος. Δεν μπορώ να πλακωθώ στις σειρές των πολλών κύκλων, αγχώνομαι. Ή στις καθημερινές σειρές, όπου οι ήρωες αλληλοσκοτώνονται, φθονούν, κερατώνουν, δολοπλοκούν… Πρωταγωνιστούν, δηλαδή, όλα τα χαμερπή μας αισθήματα, με πρώτο αυτό της εμφύλιας διαμάχης, όσο κι αν αλλάζουν τα τοπία. Είτε είναι νερά και βουνά, πεδιάδες ή κάμποι… Βαριέμαι. Και όλο αυτό να είναι σπουδαίο… Και να κάθονται σοβαροί άνθρωποι και να τ’ αναλύουν καθημερινά. Οι υποκλίσεις γίνονται στη σκηνή, όχι στο twitter.


Οι υποκλίσεις γίνονται στη σκηνή, όχι στο twitter.


Ας συνοψίσουμε και τα πρακτικά: Πού και πότε μπορούμε να παρακολουθήσουμε την παράσταση;
Στο Θέατρο «Σταθμός», στο Μεταξουργείο, κάθε Παρασκευή και Σάββατο στις 21:00, και κάθε Κυριακή στις 18:15.
Το «Χάπι» ανήκει στον πολυβραβευμένο Έντα Γουώλς και παρουσιάζεται σε πανευρωπαϊκή πρεμιέρα, σε μετάφραση Αντώνη Γαλέου. Μαζί, στη σκηνή, είμαστε με τη Βέρα Μακρομαρίδου, την  Κρυστάλλη Ζαχαριουδάκη και τον Βαγγέλη Παρασκευαΐδη. Συμμετέχουν με τη φωνή τους, αλφαβητικά, οι ηθοποιοί Δημήτρης Ήμελλος, Δημήτρης Καταλειφός, Τάσος Λέκκας, Θεοδώρα Μαστρομηνά, Νένα Μεντή, Λουκία Μιχαλοπούλου, Περικλής Μουστάκης, Γιάννης Νταλιάνης, Νίκος Πουρσανίδης και Σοφία Φιλιππίδου. Το σκηνικό είναι του Κωνσταντίνου Χαλδαίου και τα κοστούμια της Βασιλικής Σύρμα. Οι φωτισμοί είναι του Άγγελου Παπαδόπουλου και η μουσική του Παναγιώτη Μανουηλίδη.

Διαβάστε για την παράσταση «Χάπι» εδώ