Γιώτα Χουλιάρα
Θυμάμαι, πολλά χρόνια πριν, όταν περνούσα τους καλοκαιρινούς μήνες στο χωριό μου, όλους τους κατοίκους να μαζεύονται και να βοηθούν όταν έπρεπε να γίνει μια εργασία που απαιτούσε τη συμβολή της τοπικής κοινωνίας. Θυμάμαι, επίσης, πως είχα ρωτήσει τον πατέρα μου σε τι οφείλεται αυτή η καθολική βοήθεια, και μου είχε απαντήσει με μια λαϊκή παροιμία: «Το ένα χέρι νίβει το άλλο και τα δυο το πρόσωπο». Άργησα πολύ να καταλάβω το νόημα αυτής της λαϊκής σοφίας, η οποία ήταν σχεδόν αυτονόητη σε παλαιότερες κοινωνίες.
Για κάποιον ανεξήγητο λόγο, τη θυμήθηκα πολλά χρόνια αργότερα, διαβάζοντας ένα απόφθεγμα της Αμερικανίδας ανθρωπολόγου, ακαδημαϊκού και συγγραφέα, Μάργκαρετ Μιντ: «Ποτέ μην αμφιβάλλετε ότι μια μικρή ομάδα σκεπτόμενων, αφοσιωμένων πολιτών μπορεί να αλλάξει τον κόσμο». Ουσιαστικά, αυτό που λέει η Μιντ είναι ότι ο καθένας από εμάς μπορεί να βοηθήσει να αλλάξει ο κόσμος, αν οργανωθεί και επικεντρώσει τις ενέργειές του.
Στις μέρες μας, καθημερινά, σε πόλεις και χωριά, χιλιάδες άνθρωποι αφιερώνουν σιωπηλά τον χρόνο τους σε σκοπούς μεγαλύτερους από τους ίδιους, αλλάζοντας στην πράξη τον κόσμο, όπως ακριβώς το είχε φανταστεί η Μιντ. Συσκευάζουν δέματα τροφίμων, καθοδηγούν εφήβους, καθαρίζουν όχθες ποταμών ή παραλίες, επισκέπτονται ηλικιωμένους ή προσφέρουν βοήθεια σε περιόδους κρίσης και μεγάλων φυσικών καταστροφών. Δεν το κάνουν για χρήματα ή αναγνώριση. Το κάνουν επειδή το αισθάνονται, και ο αντίκτυπος της πράξης τους διαπερνά τις κοινότητες που ζουν με τρόπο βαθιά ανθρώπινο και ανακουφιστικό.
Ο εθελοντισμός, που κάποτε θεωρούνταν σε μεγάλο βαθμό φιλανθρωπικό έργο, κερδίζει πλέον αναγνώριση ως μια ισχυρή μορφή κοινωνικής συμμετοχής. Σε μια εποχή, η οποία χαρακτηρίζεται από πολιτική αποδέσμευση και αυξανόμενα κοινωνικά χάσματα, όπου ο ατομικισμός κυριαρχεί, ο εθελοντισμός προσφέρει κάτι διαφορετικό: έναν πρακτικό τρόπο για τα άτομα να αλληλοεπιδρούν με τις κοινότητές τους, να οικοδομούν σχέσεις εμπιστοσύνης και να συνεισφέρουν στο δημόσιο καλό. Συνδέει τους ανθρώπους όχι μόνο στους κοινούς σκοπούς, αλλά και μεταξύ τους.
Καθώς οι χώροι της κοινωνίας των πολιτών συρρικνώνονται και οι δημόσιοι θεσμοί αγωνίζονται να ανταποκριθούν στις κοινωνικές ανάγκες, οι εθελοντές διαμορφώνουν με τη δράση τους μια καλύτερη εκδοχή της κοινωνίας που ζούμε.
Ο εθελοντισμός και η σημασία του
Η κοινωνική συμμετοχή συχνά φέρνει στο μυαλό μας εικόνες διαμαρτυριών, έντονων αιτημάτων ή καθολικών συγκεντρώσεων αντίδρασης έξω από το Κοινοβούλιο. Ωστόσο, η πραγματική κοινωνική συμμετοχή μπορεί να είναι πιο ήσυχη και πιο συνεπής από μια θορυβώδη διαμαρτυρία. Σε αντίθεση με την επίσημη πολιτική δέσμευση, η οποία μπορεί να φαίνεται απόμακρη ή γραφειοκρατική, ο εθελοντισμός φέρνει τους ανθρώπους αντιμέτωπους με τα πραγματικά προβλήματα μιας κοινωνίας και τους πραγματικούς ανθρώπους.
Με τον όρο «εθελοντισμός» εννοούμε την ηθελημένη παροχή υπηρεσιών χωρίς το κίνητρο της υλικής ανταμοιβής, προς όφελος της κοινωνίας. Ο εθελοντισμός δεν είναι υποχρεωτικός, αλλά στηρίζεται στην αυτόβουλη συμμετοχή του ενεργού πολίτη. «Εθελοντής» χαρακτηρίζεται εκείνος που συνεισφέρει υλικά ή/και ηθικά αγαθά (ή έργο) σε καταστάσεις που αυτά θεωρούνται αναγκαία για την κάλυψη ανθρωπίνων αναγκών, χωρίς να περιμένει αντάλλαγμα. Στόχος ενός εθελοντή είναι η βελτίωση των κοινωνικών, οικονομικών, περιβαλλοντικών, αθλητικών, εκπαιδευτικών και άλλων θεμελιωδών αναγκών μίας κοινωνίας.
Σφυρηλατώντας μια ισχυρή κοινότητα
Είτε πρόκειται για καθαρισμό πάρκων, είτε για διδασκαλία μαθητών φτωχότερων κοινωνικών τάξεων, είτε για παροχή βοήθειας σε πλημμυροπαθείς, είτε για εθελοντική πυρόσβεση μιας καταστροφικής πυρκαγιάς, αυτές οι δραστηριότητες ευαισθητοποιούν τους συμμετέχοντες στις ανάγκες της κοινότητας και δημιουργούν πραγματικό κοινωνικό αντίκτυπο. Πρώτον, φέρνοντας νέους ανθρώπους στο κοινωνικό τους δίκτυο ως αποτέλεσμα της εθελοντικής ευκαιρίας και, δεύτερον, δημιουργώντας ένα δίχτυ ασφαλείας για όσους επωφελούνται από την κοινωνική υπηρεσία, οι οποίοι διαφορετικά μπορεί να μην έβρισκαν βοήθεια ή να περιέρχονταν σε κοινωνική απομόνωση.
Οι εθελοντές αποτελούν συχνά τη ραχοκοκαλιά της ανθεκτικότητας μιας κοινότητας. Σε στιγμές κρίσης (πανδημία, φυσική καταστροφή), οι εθελοντές είναι αυτοί που συχνά εμφανίζονται πρώτοι και μένουν τελευταίοι, όταν πλέον τα φώτα της δημοσιότητας έχουν σβήσει. Συχνά καλύπτουν τα κενά που αφήνονται από τα υπερφορτωμένα δημόσια συστήματα, προσφέροντας ευελιξία, συμπόνια και τοπική γνώση.
Ωστόσο, ο αντίκτυπος του εθελοντισμού δεν περιορίζεται σε καταστάσεις έκτακτης ανάγκης. Πολύ πριν προκύψουν κρίσεις, οι εθελοντές χτίζουν εμπιστοσύνη, σύνδεση και συνεργασία σε επίπεδο γειτονιάς. Δημιουργούν δίκτυα που κάνουν τις κοινότητες πιο δυνατές και πιο συνεκτικές. Μια τράπεζα τροφίμων, ένα πρόγραμμα αλφαβητισμού ή ένας τοπικός αθλητικός σύλλογος βασίζονται σε ανθρώπους που είναι πρόθυμοι να αφιερώσουν τον χρόνο τους για το κοινό καλό. Η εθελοντική εργασία ενώνει νέους, αλλά και μεγαλύτερους ανθρώπους, κάτω από έναν κοινό σκοπό, χτίζοντας εμπιστοσύνη και κατανόηση μέσα σε μια ισχυρότερη κοινότητα.
Εκπλήρωση ενός σκοπού
Ο εθελοντισμός δεν αφορά μόνο αυτό που δίνεται, αλλά και αυτό που αποκτάται. Ψυχολόγοι και ειδικοί ανθρώπινης συμπεριφοράς εκτιμούν ότι οι άνθρωποι που προσφέρουν τακτικά εθελοντικά υπηρεσίες αναφέρουν υψηλότερα επίπεδα ικανοποίησης από τη ζωή τους, ισχυρότερη αίσθηση σκοπού και ακόμη καλύτερη ψυχική υγεία. Μέσα από την εθελοντική παροχή αισθάνονται ότι ανήκουν σε μια ομάδα, σε μια μεγάλη οικογένεια, την οποία μπορούν να εμπιστευτούν, ειδικά σε μια εποχή που η μοναξιά και η κοινωνική απομόνωση βρίσκονται σε άνοδο.
Οι τακτικές εθελοντικές δραστηριότητες μπορούν να μειώσουν το άγχος, να ενισχύσουν τη διάθεση και να προωθήσουν τη σωματική υγεία μέσω της ενεργού εμπλοκής. Για πολλούς, η εργασία που σχετίζεται με ένα κοινό ενδιαφέρον είναι επίσης μια εξαιρετική ευκαιρία για κοινωνική σύνδεση και δημιουργία ισχυρών σχέσεων ζωής, πέρα από τα όρια του μη κερδοσκοπικού οργανισμού.
Από τη συμμετοχή δεν ωφελούνται μόνο οι μεγαλύτερες γενιές. Για τους νέους, ο εθελοντισμός προσφέρει μια μοναδική ευκαιρία να αναπτύξουν τις δεξιότητές τους, να ενισχύσουν την αυτοπεποίθησή τους και να γίνουν ενεργοί πολίτες. Επιπλέον, η εθελοντική προσφορά μπορεί να αποτελέσει ένα εφαλτήριο για ευρύτερες μορφές κοινωνικής συμμετοχής, ακόμα και για σταδιοδρομία στη δημόσια υπηρεσία, την εκπαίδευση ή τον μη κερδοσκοπικό τομέα.
Εμπόδια στην πράξη
Ενώ ο εθελοντισμός προσφέρει σαφή κοινωνικά και προσωπικά οφέλη, η πρόσβαση σε αυτές τις ευκαιρίες δεν είναι πάντα ισότιμη. Για πολλούς, τα εμπόδια είναι πρακτικά: έλλειψη χρόνου, περιορισμένη πρόσβαση σε πληροφορίες ή απουσία οργανωμένων ευκαιριών στην περιοχή τους. Για άλλους, είναι θέμα αυτοπεποίθησης, πολιτισμικής εξοικείωσης ή, απλώς, άγνοια για το πώς θα ξεκινήσουν.
Καθώς η ζήτηση για εθελοντική υποστήριξη αυξάνεται, παράλληλα αυξάνεται και η επείγουσα ανάγκη να γίνει η συμμετοχή πιο προσβάσιμη.
«Ο καλύτερος τρόπος για να βρεις τον εαυτό σου είναι να αφεθείς στην υπηρεσία των άλλων»
– Μαχάτµα Γκάντι
Πώς κάνουμε τον εθελοντισμό ευκολότερο;
- Ευελιξία έναντι τυπικότητας
Οι σημερινοί εθελοντές εξισορροπούν ολοένα και πιο περίπλοκες ζωές. Οι μακροπρόθεσμες δεσμεύσεις και τα άκαμπτα χρονοδιαγράμματα μπορεί να είναι αποτρεπτικά, ιδιαίτερα για τους νεότερους, τους εργαζόμενους γονείς και τους φροντιστές. Σε απάντηση, περισσότεροι οργανισμοί υιοθετούν ευέλικτα, βραχυπρόθεσμα και «μικρο-εθελοντικά» μοντέλα που μπορούν να ολοκληρωθούν σε μία ώρα ή λιγότερο, μερικές φορές και διαδικτυακά.
Ο εξ αποστάσεως εθελοντισμός, ο οποίος αυξήθηκε κατά τη διάρκεια της πανδημίας, γίνεται επίσης ένα μόνιμο χαρακτηριστικό. Είτε πρόκειται για την προσφορά εικονικής διδασκαλίας, είτε για βοήθεια με ψηφιακό περιεχόμενο, είτε για την παροχή γλωσσικής υποστήριξης, η τεχνολογία καταρρίπτει τα γεωγραφικά και φυσικά εμπόδια.
- Ενημέρωση
Ένας συνηθισμένος λόγος για τον οποίο οι άνθρωποι δεν προχωρούν στον εθελοντισμό είναι το να μη γνωρίζουν από πού να ξεκινήσουν. Στο εξωτερικό υπάρχουν εξειδικευμένες πλατφόρμες, όπως το VolunteerMatch, το Idealist και το Catchafire, που βοηθούν συνδέοντας άτομα με ρόλους που ταιριάζουν στις δεξιότητες, τη διαθεσιμότητα και τα ενδιαφέροντά τους.
Στην Ελλάδα, υπάρχει το Μητρώο Εθελοντικών Οργανώσεων από τη Γενική Γραμματεία Πολιτικής Προστασίας, στο οποίο εγγράφονται οι εθελοντικές ομάδες και οργανώσεις ανά περιοχή. Ιδιαίτερα δημοφιλείς είναι οι ομάδες Σαμαρειτών και Διασωστών του Ελληνικού Ερυθρού Σταυρού, οι οργανώσεις των Εθελοντών Πυροσβεστών, το «Χαμόγελο του Παιδιού» και η «Σχεδία». Παράλληλα, υπάρχουν πολλές κατά τόπους ομάδες, οι οποίες προσφέρουν τις υπηρεσίες τους σε ανθρώπους και ζώα.
Ωστόσο, μπορούν και πρέπει να γίνουν περισσότερα για τη βελτίωση της προσέγγισης και της ενημέρωσης των πολιτών. Οι σαφέστερες πληροφορίες, οι προσωπικές προσκλήσεις και οι τοπικές καμπάνιες μπορούν να διαδραματίσουν ρόλο στην προσέλκυση εθελοντών για πρώτη φορά.
- Ο ρόλος της εκπαίδευσης
Πολλά σχολεία και πανεπιστήμια ενθαρρύνουν πλέον ή απαιτούν την εθελοντική εργασία ως μέρος του προγράμματος σπουδών τους, αλλά η προσέγγιση έχει σημασία. Όταν πλαισιώνονται ως ουσιαστική συμμετοχή στα κοινά και όχι ως υποχρέωση, αυτές οι πρώιμες εμπειρίες μπορούν να προωθήσουν μια βαθύτερη, δια βίου συμμετοχή στην κοινοτική ζωή.
- Η συμμετοχή των επιχειρήσεων
Ο εταιρικός εθελοντισμός βρίσκεται σε άνοδο, με ορισμένες εταιρείες να προσφέρουν άδεια μετ’ αποδοχών για εργασία στην κοινότητα ή ημέρες ομαδικής εργασίας.
Για τους εργοδότες είναι κάτι περισσότερο από μια κίνηση δημοσίων σχέσεων, καθώς βοηθά στην οικοδόμηση υψηλού ηθικού, δεξιοτήτων και σκοπού μεταξύ του προσωπικού. Για την κοινωνία είναι ένας τρόπος επέκτασης της εθελοντικής βάσης πέρα από τα παραδοσιακά κανάλια μη κερδοσκοπικών οργανισμών.
- Προβολή των εθελοντικών δράσεων
Όταν οι άνθρωποι βλέπουν άλλους σαν και εκείνους (κοινή γενιά, κοινό υπόβαθρο και ικανότητες) να προσφέρουν εθελοντικά, μπορεί να κινητοποιηθούν και να εμπνευστούν για συμμετοχή και δράση. Η αφήγηση ιστοριών, είτε μέσω των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, των τοπικών ειδήσεων, είτε μέσω προφορικής διαφήμισης, έχει τη δύναμη να προωθήσει τον εθελοντισμό.
Αντί επιλόγου
Σε μια εποχή που πολλοί αισθάνονται ανίσχυροι μπροστά στις παγκόσμιες προκλήσεις, ο εθελοντισμός προσφέρει έναν τρόπο ενδυνάμωσης. Δεν πρόκειται απαραίτητα για μεγαλεπήβολες χειρονομίες, αλλά για συνεπείς, καθημερινές ενέργειες που ενώνουν τους ανθρώπους και ενισχύουν τον κοινωνικό ιστό. Είτε πρόκειται για βοήθεια σε έναν γείτονα, είτε για οργάνωση μιας τοπικής πρωτοβουλίας, ο εθελοντισμός μετατρέπει την πρόθεση σε χειροπιαστή προσφορά που έχει αντίκτυπο.
Η διευκόλυνση του εθελοντισμού δεν αφορά μόνο στην άρση εμποδίων. Αφορά και στον σχεδιασμό συστημάτων που προσκαλούν τους ανθρώπους να συμμετάσχουν, με τους δικούς τους όρους, με τα ταλέντα τους, γνωρίζοντας ότι ο καθένας έχει έναν ρόλο να διαδραματίσει.
Η κοινωνική συμμετοχή δεν χρειάζεται να είναι θορυβώδης ή πολιτική. Μερικές φορές, το μόνο που χρειάζεται είναι να είσαι παρών, προσφέροντας χρόνο, υποστήριξη ή συμπόνια όπου χρειάζεται. Με αυτόν τον τρόπο, τα άτομα μετατρέπονται, από θεατές, σε ενεργά μέλη των κοινοτήτων τους. Βοηθούν στη διαμόρφωση λύσεων, στην ενίσχυση της εμπιστοσύνης και δίνουν ζωή στις δημοκρατικές αξίες.
Ο εθελοντισμός μπορεί να μη λύσει κάθε πρόβλημα. Αλλά είναι σίγουρα ένα σημείο εκκίνησης· ένα σημείο που μας υπενθυμίζει ότι η πραγματική αλλαγή συχνά ξεκινά με κάποιον που σηκώνει το χέρι του και λέει: «Θα βοηθήσω».