Έχει κάτι το ρομαντικό το γεγονός ότι πολλοί εξακολουθούν να φοράνε «Μάρτη» ακόμη και στις μέρες μας. Αλλά πόσοι γνωρίζουμε την ιστορία και τον συμβολισμό του;
της Έλενας Κιουρκτσή
Ο «Μάρτης» ή «Μαρτιά» δεν είναι άλλο από το βραχιολάκι με τη στριμμένη άσπρη και κόκκινη κλωστή, που θυμόμαστε από τα παιδικά μας χρόνια.
Πρόκειται για ένα έθιμο με ρίζες αιώνων και διασπορά σε όλα τα Βαλκάνια, λόγω της υιοθέτησής του από τους Βυζαντινούς.
Πιστεύεται ότι έχει τις ρίζες του στους μύστες των Ελευσίνιων Μυστηρίων, οι οποίοι συνήθιζαν να δένουν μια κλωστή, την «Κρόκη», στο δεξί τους χέρι και το αριστερό τους πόδι. Η Χριστιανική Εκκλησία, ωστόσο, διά του Ιωάννη του Χρυσοστόμου, θεωρεί το έθιμο ειδωλολατρικό ήδη από το 5ο αιώνα.
Τα καλά του «Μάρτη»
Από την 1η ως την 31η του Μάρτη, πολλές μητέρες φοράνε στον καρπό του χεριού των παιδιών τους τον Μάρτη ή Μαρτιά – μια ονομασία που προέρχεται από το λατινικό όνομα του θεού Άρη (Mars), από όπου πήρε το όνομά του και ο ίδιος ο Μάρτης.
Σύμφωνα με τη λαϊκή παράδοση, ο «Μάρτης» προστατεύει από τις ασθένειες, αλλά και από το κακό μάτι. Επιπλέον, θεωρείται ότι προστατεύει τα πρόσωπα των παιδιών από τον πρώτο ήλιο της Άνοιξης (που είναι ιδιαίτερα βλαβερός, σύμφωνα με τις λαϊκές δοξασίες),
Το μαύρισμα (πριν την… Κοκό Σανέλ που λάνσαρε το σοκολατί χρώμα από τον ήλιο ως trend), σήμαινε και ασχήμια, προπάντων για τα κορίτσια που η παράδοση τα ήθελε λευκά και ροδομάγουλα. Άλλωστε, πριν κάποιες δεκαετίες, όμορφες θεωρούνταν οι γυναίκες που δεν μαύριζαν από τον ήλιο (οι δε γυναίκες που δούλευαν στους αγρούς ήταν εκ των πραγμάτων μαυρισμένες – με το μαύρισμα να αποτελεί επιπλέον και σημάδι ότι ήταν πιο φτωχές).
Ο «Μάρτης» προφύλασσε, ακόμα, από τα κουνούπια και τους ψύλλους, απομακρύνοντας και κάθε λογής κακή ενέργεια.
«Μάρτη» έβαζαν και γύρω από τις στάμνες, για να προστατέψουν το νερό από τον ήλιο και να το διατηρήσουν κρύο.
Είναι, δε, χαρακτηριστικό ότι, σε μερικές περιοχές, ο «Μάρτης» φοριέται στο μεγάλο δάχτυλο του ποδιού σαν δαχτυλίδι, για να μην σκοντάφτει ο κάτοχός του!
Η κόκκινη και η άσπρη κλωστή
Ο «Μάρτης» αποτελείται από δύο κλωστές, μία άσπρη και μία κόκκινη, στριμμένες μεταξύ τους, που συμβολίζουν την αγνότητα και τα χαρά. Σε κάποιες παραδόσεις, μάλιστα, αναφέρεται και μία χρυσή κλωστή για την αφθονία.
Συμβολικά, το λευκό και το κόκκινο χρώμα τα συναντάμε συχνά στις δεισιδαιμονίες, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για την αποτροπή κάποιου κακού – μια αντίληψη που αναφέρεται και από τους αρχαίους Έλληνες συγγραφείς.
Οι Βυζαντινοί στηρίζονταν στη χρήση βαμμένης κλωστής για αντιμετώπιση της βασκανίας, στα δε Ελευσίνια Μυστήρια οι νεαροί μύστες φορούσαν κρόκους στο δεξί χέρι και στο πόδι για τους ίδιους λόγους.
Πρόκειται, λοιπόν, για ένα έθιμο πανάρχαιο.
Αχ, χελιδόνι μου
Με το που έφευγε ο Μάρτιος, κυρίως στην κεντρική Ελλάδα, έβγαζαν τον «Μάρτη» και τον κρεμούσαν στο πιο ψηλό κλαδί των δένδρων, κοντά στις χελιδονοφωλιές. Κι αυτό, διότι ο Μάρτιος είναι ο μήνας της εαρινής μετανάστευσης πτηνών από την αφρικανική ήπειρο προς τη χώρα μας.
Οι παλιοί γνώριζαν πως τα άρρωστα χελιδόνια, εάν δουν κόκκινο χρώμα, το αποφεύγουν και δεν πλησιάζουν. Αντιθέτως, τα υγιή συλλέγουν την ασπροκόκκινη κλωστή που βρίσκουν στο ψηλό κλαδί του δέντρου και τη μεταφέρουν στη φωλιά τους. Έτσι αποτρέπουν τα άρρωστα χελιδόνια από το να εισβάλουν στη φωλιά τους και να κλωσήσουν τα υγιή αυγά τους.
Κλωστή δεμένη… και αλλού
Το έθιμο του Μάρτη είναι αρκετά κοινό στα Βαλκάνια. Γιορτάζεται στη Βόρεια Μακεδονία με την ονομασία «Μάρτινκα», στη Μολδαβία ως «Μαρτσισόρ», στην Αλβανία ως «Βερόρε», αλλά και στην Κύπρο ως «Μαρτούι» ή «Μάρτης». Οι κάτοικοι αυτών των χωρών φορούν βραχιόλια από κόκκινη και άσπρη κλωστή για να μην τους «πιάσει» ο ήλιος, τα οποία βγάζουν στα τέλη του μήνα ή όταν δουν το πρώτο χελιδόνι.
Άλλοι, πάλι, δένουν τον Μάρτη σε κάποιο καρποφόρο δέντρο, ώστε να του χαρίσουν ανθοφορία, ενώ μερικοί τον τοποθετούν κάτω από μια πέτρα και, αν την επόμενη ημέρα βρουν δίπλα της ένα σκουλήκι, σημαίνει ότι η υπόλοιπη χρονιά θα είναι πολύ καλή.
Στη Βουλγαρία, την πρώτη ημέρα του Μάρτη φορούν στο πέτο τους στολίδια φτιαγμένα από άσπρες και κόκκινες κλωστές ως φυλακτά που αποκαλούνται «Μαρτενίτσα», τα οποία, μάλιστα, είθισται να προσφέρονται ως δώρο μεταξύ των μελών της οικογένειας, συνοδευόμενα από ευχές για υγεία και ευημερία. Σε ορισμένες περιοχές, οι Βούλγαροι τοποθετούν έξω από τα σπίτια τους ένα κομμάτι κόκκινο ύφασμα «για να μην τους κάψει η γιαγιά Μάρτα» («Μπάμπα Μάρτα» στα Βουλγαρικά), η θηλυκή προσωποποίηση του μήνα Μάρτη.
Στα Ρουμανικά, η κόκκινη κλωστή συμβολίζει την αγάπη για το ωραίο και η άσπρη την αγνότητα του φυτού χιονόφιλος, το οποίο ανθίζει τον Μάρτιο και είναι στενά συνδεδεμένο με αρκετά έθιμα και παραδόσεις της χώρας. Σύμφωνα με τη μυθολογία, ο θεός Ήλιος μεταμορφώθηκε σε νεαρό άνδρα και κατέβηκε στη Γη για να πάρει μέρος σε μια γιορτή. Τον απήγαγε, όμως, ένας δράκος, με αποτέλεσμα να χαθεί και να βυθιστεί ο κόσμος στο σκοτάδι. Μια μέρα, ένας νεαρός, μαζί με τους συντρόφους του, σκότωσε τον δράκο και απελευθέρωσε τον Ήλιο, φέρνοντας την άνοιξη. Ωστόσο, σύμφωνα με τον μύθο, ο νεαρός έχασε τη ζωή του, και το αίμα του έβαψε κόκκινο το χιόνι. Από τότε, συνηθίζεται την 1η του Μάρτη όλοι οι νεαροί να πλέκουν τον «Μαρτσισόρ» με κόκκινη κλωστή, η οποία συμβολίζει το αίμα του νεαρού άνδρα και τη θυσία του, και άσπρη, η οποία συμβολίζει την αγνότητα.
Οδηγίες χρήσης
Αυτό το κορδόνι από λευκό και κόκκινο νήμα το φτιάχνουν την τελευταία μέρα του Φλεβάρη και το φορούν την πρώτη μέρα του Μάρτη, πριν βγουν από το σπίτι – κυρίως τα παιδιά. Φοριέται είτε σαν δαχτυλίδι στα δάχτυλα, είτε σαν βραχιόλι στον καρπό του χεριού.
Η πιο διαδεδομένη αντίληψη θέλει τον «Μάρτη» να φοριέται μέχρι να εμφανιστούν τα πρώτα χελιδόνια. Τότε τον έβγαζαν και τον άφηναν σε κλαδιά, για να τον πάρουν τα πουλιά και να τον χρησιμοποιήσουν στην κατασκευή της φωλιάς τους. Ή τον άφηναν πάνω στις τριανταφυλλιές για πλούσια ανθοφορία, αλλά και για να γίνουν τα μάγουλα των παιδιών κόκκινα σαν τριαντάφυλλα.
Σε κάθε περίπτωση, ο «Μάρτης» συνηθίζεται να φοριέται μέχρι το τέλος του μήνα. Αλλού, πάλι, τον φορούν ως την Ανάσταση, οπότε και το δένουν στις λαμπάδες της Λαμπρής για να καεί μαζί τους. Σε άλλες περιοχές, καίνε το βραχιολάκι στις φωτιές που ανάβουν για να κάψουν τον Ιούδα.