Μαρία Λυσάνδρου
Εκείνος ο γείτονας που συναντάς κάθε πρωί στην είσοδο της πολυκατοικίας· η γυναίκα στο διπλανό γραφείο, με την οποία κάνετε την ίδια ώρα διάλειμμα· ο περιπτεράς που ξέρει τι εφημερίδα παίρνεις· ο τύπος που πετυχαίνεις σχεδόν καθημερινά στο μετρό· η σερβιτόρα στην καφετέρια που θυμάται πάντα πώς πίνεις τον καφέ σου. Δεν είναι «οι άνθρωποί μας» – ούτε καν. Είναι, όμως, κομμάτι της ζωής μας. Και εδώ έρχεται το κρίσιμο ερώτημα: πόσο σημαντικό είναι το κομμάτι αυτό;
«Όταν πηγαίνω για ψώνια, προτιμώ την ουρά στο ταμείο όπου βρίσκεται η Τζούντι, μια ταμίας με την οποία πιάνω την κουβέντα εδώ και χρόνια… Έχουμε μοιραστεί παράπονα για τους πόνους στο σώμα μας, έχουμε ευχηθεί η μία στην άλλη “καλές γιορτές”… Αυτή η αμοιβαία καλοσύνη και οικειότητα προσφέρει και στις δυο μας μια αίσθηση σύνδεσης», γράφει η ψυχοθεραπεύτρια Gina Simmons Schneider σε ένα κείμενό της περί «αδύναμων δεσμών» – μία έννοια για την οποία έκανε πρώτος λόγο το 1973 ο κοινωνιολόγος του Stanford Mark Granovetter, επιχειρώντας να αναδείξει την επίδραση που μπορεί να έχουν αυτές οι περιστασιακές γνωριμίες στη ζωή μας.
Ισχυροί δεσμοί Vs αδύναμοι δεσμοί
Ως «ισχυροί» ορίζονται εκείνοι οι δεσμοί, οι οποίοι χαρακτηρίζονται από μεγάλη συχνότητα επαφής, έντονη συναισθηματική σύνδεση, και αμοιβαία εμπιστοσύνη και υποστήριξη. Σε αυτούς περιλαμβάνονται τα κοντινά μέλη της οικογένειάς μας, οι στενοί φίλοι, αλλά και οι συνεργάτες με τους οποίους επικοινωνούμε καθημερινά ή σε σταθερή βάση.
Αντιθέτως, ως «αδύναμοι» ορίζονται οι δεσμοί που χαρακτηρίζονται από πιο αραιή επαφή, μικρότερη συναισθηματική επένδυση, προερχόμενοι συνήθως από διαφορετικούς κοινωνικούς ή επαγγελματικούς κύκλους. Τέτοιοι δεσμοί είναι οι γνωστοί μας, αλλά και οι άνθρωποι που γνωρίζουμε μέσω άλλων ανθρώπων: ο πρώην συνάδελφος με τον οποίο μιλάμε περιστασιακά στο διαδίκτυο, κάποιος που γνωρίσαμε για λίγο σε ένα επαγγελματικό συνέδριο πέρυσι, ή και κάποιος που συναντάμε σε μια δραστηριότητά μας, π.χ. στο γυμναστήριο. Με λίγα λόγια, είναι οι άνθρωποι τους οποίους γνωρίζουμε περισσότερο ως παρουσία παρά σε βάθος.
Ανάμεσα στους ισχυρούς δεσμούς και στους πολυάριθμους αδύναμους δεσμούς μας, μπορεί να βρίσκονται οι «αδρανείς δεσμοί»: οι σχέσεις, δηλαδή, που κάποτε ήταν πιο στενές, αλλά αποδυναμώθηκαν με την πάροδο του χρόνου ή λόγω συνθηκών (και που ενδέχεται κάποια στιγμή να επαν-ενεργοποιηθούν).
Η επίδραση σε επαγγελματικό επίπεδο
Ο Granovetter, στην πρωτοποριακή για την εποχή της μελέτη του “The Strength of Weak Ties”, θεωρεί τους αδύναμους δεσμούς ιδιαίτερης σημασίας, αναδεικνύοντας τον δομικό ρόλο που διαδραματίζουν στα κοινωνικά μας δίκτυα. Ο ίδιος, ωστόσο, εστιάζει κυρίως στον επαγγελματικό τομέα.
Οι αδύναμοι δεσμοί φέρονται να λειτουργούν συχνά ως κρίσιμες «γέφυρες» που συνδέουν διαφορετικές ομάδες μεταξύ τους. Με τους ισχυρούς μας δεσμούς συχνά μοιραζόμαστε το ίδιο υπόβαθρο, συναφείς επαγγελματικούς χώρους και τις ίδιες πηγές πληροφόρησης. Αυτή η ομοιότητα, όσο κι αν μας προσφέρει ασφάλεια, είναι πιθανό να περιορίζει την έκθεσή μας σε πρωτότυπες πληροφορίες. Οι αδύναμοι δεσμοί, αντίθετα, ακριβώς επειδή κινούνται σε διαφορετικούς κύκλους, λειτουργούν ως δίαυλοι προς νέα δεδομένα και διαφορετικές οπτικές, τις οποίες ενδεχομένως να μην είχαμε σκεφτεί. Τέτοιες νέες πληροφορίες μπορεί να μας βοηθήσουν να προβλέψουμε μια επερχόμενη αλλαγή, να εντοπίσουμε μια ευκαιρία που δεν είχαμε αντιληφθεί, ή ακόμα και να προβληματιστούμε σχετικά με κάποια πράγματα που θεωρούσαμε δεδομένα.
Οι αδύναμοι δεσμοί λειτουργούν ως φυσικοί καταλύτες αυτής της διασταύρωσης ιδεών και γνώσεων. Μια χαλαρή συζήτηση για προβλήματα άσχετα μεταξύ τους μπορεί να πυροδοτήσει μια λύση σε ένα δικό μας πρόβλημα. Αυτή η αλληλεπίδραση με διαφορετικά ερεθίσματα μάς επιτρέπει να ξεφύγουμε από τα καθιερωμένα μας μοτίβα σκέψης, ενεργοποιώντας και τη δημιουργικότητα.
Η επίδραση σε ψυχολογικό επίπεδο
Ωστόσο, αυτοί οι αδύναμοι δεσμοί φαίνεται να δρουν καταλυτικά και σε επίπεδο ψυχικής υγείας, γεγονός που προσέλκυσε το ενδιαφέρον διάφορων ερευνητών.
Μελέτη του 2014 έδειξε ότι οι άνθρωποι που διαθέτουν ένα ευρύτερο δίκτυο αδύναμων δεσμών τείνουν να είναι πιο ευτυχισμένοι. Η μελέτη αφορούσε φοιτητές, οι οποίοι ανέφεραν μεγαλύτερη ευεξία και ισχυρότερη αίσθηση του «ανήκειν» τις μέρες κατά τις οποίες αλληλεπιδρούσαν με περισσότερους συμφοιτητές τους από ό,τι συνήθως, αλλά και τις μέρες κατά τις οποίες είχαν γενικώς περισσότερες κοινωνικές αλληλεπιδράσεις.
Έρευνες δείχνουν ότι πολλοί άνθρωποι, μέσα σε μία συνηθισμένη μέρα, αλληλεπιδρούν με περισσότερους γνωστούς τους, παρά με ανθρώπους με τους οποίους έχουν στενές σχέσεις, σύμφωνα με τη Susan Sprecher, PhD, καθηγήτρια στο Τμήμα Κοινωνιολογίας και Ανθρωπολογίας του Illinois State University. Η ίδια προσθέτει, δε, ότι η διατήρηση ενός ποικιλόμορφου κοινωνικού δικτύου που περιλαμβάνει συντρόφους, μέλη της οικογένειας και στενούς φίλους, σε συνδυασμό με περιστασιακούς φίλους, γνωστούς και αδύναμους δεσμούς, συνδέεται με καλή υγεία και γενικότερη ευεξία.
Η δε ερευνήτρια του Harvard, Hanne Collins, επιβεβαίωσε ότι η πλούσια ποικιλία τόσο χαλαρών, όσο και στενών κοινωνικών δεσμών, προσφέρει ακόμη σημαντικότερα οφέλη (Hale et al., 2005). Η έρευνά της έδειξε ότι η τακτική αλληλεπίδραση με μια μεγάλη ποικιλία ανθρώπων μπορεί να ενισχύσει την ικανοποίησή μας από τη ζωή.
Εξίσου σημαντική είναι και η παράμετρος της κοινωνικής υποστήριξης. Είναι επιστημονικά αποδεδειγμένο ότι ένα δίκτυο υποστηρικτικών σχέσεων βελτιώνει την ποιότητα ζωής και μπορεί να μας βοηθήσει να διαχειριστούμε καλύτερα μια δύσκολη κατάσταση την οποία μπορεί να βιώνουμε, όπως π.χ. μια ασθένεια ή η ανάρρωση από κάποια χειρουργική επέμβαση.
Στο ίδιο μήκος κύματος κινούνται και πιο επίπονες εμπειρίες, όπως η απώλεια ενός κοντινού προσώπου, η οποία κλονίζει ψυχολογικά ένα άτομο, φέρνοντας μεγάλη θλίψη και μια αίσθηση τεράστιου κενού. Κι όμως, ακόμα και σε περίοδο πένθους, η διάθεση μπορεί να βελτιωθεί (έστω και πρόσκαιρα) χάρη σε ένα φιλικό «γεια» από έναν γείτονα, σε έναν χαμογελαστό χαιρετισμό από τον υπάλληλο του καφέ της γειτονιάς, ή σε μια σύντομη συνομιλία με έναν παλιό συνάδελφο που μπορεί να συναντήσουμε στον δρόμο.
Διαφορετική μελέτη διαπίστωσε ότι, στα μεγαλύτερης ηλικίας άτομα, η ύπαρξη ενός δικτύου τέτοιων γνωστών είναι πιο αποτελεσματική στην ενίσχυση της συναισθηματικής ευεξίας με την πάροδο του χρόνου, παρά οι ίδιες οι στενές σχέσεις. Παράλληλα, μπορεί να λειτουργεί αντισταθμιστικά απέναντι στην απώλεια ενός μέρους των στενών κοινωνικών δεσμών.
Συναφή ήταν και τα ευρήματα ερευνητών, βάσει των οποίων η πρόωρη συνταξιοδότηση μπορεί να επιταχύνει τη γνωστική έκπτωση, ακριβώς επειδή οι άνθρωποι έχουν πλέον λιγότερο συχνή επαφή με την ευρύτερη κοινότητα.
Ψηφιακοί αδύναμοι δεσμοί
Ο δρ. Joseph Shrand, επικεφαλής ιατρός του Riverside Community Care στη Μασαχουσέτη, επισημαίνει ότι στη σύγχρονη εποχή πολλοί από τους αδύναμους δεσμούς μας έχουν μεταφερθεί στο διαδίκτυο – και ιδιαίτερα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
«Η δια ζώσης επαφή είναι πάντα μια όμορφη εμπειρία, αλλά δεν πρέπει να παραβλέψουμε τα πλεονεκτήματα των διαδικτυακών εμπειριών, ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, τότε που η COVID μας στέρησε τις ευκαιρίες να συναντιόμαστε στην πραγματική ζωή», αναφέρει ο δρ. Shrand.
Η δυνατότητα σύνδεσης στο διαδίκτυο λειτούργησε ως ένα ψυχολογικό δίχτυ ασφαλείας για ανθρώπους που ένιωθαν απομονωμένοι και μόνοι κατά τη διάρκεια της πανδημίας. Το να στέλνεις μηνύματα από το πληκτρολόγιο ήταν εύκολο και προσβάσιμο, βοηθώντας πολλούς ανθρώπους να ξεπεράσουν, σε έναν βαθμό, την απομόνωση που βίωναν.
Ακόμα, η χαμηλού ρίσκου, χαλαρή φύση των αδύναμων δεσμών λειτουργεί, σε κάποιες περιπτώσεις, ως ένας ασφαλής χώρος, τον οποίο οι στενές σχέσεις δεν μπορούν να προσφέρουν: «Όταν μια στενή κοινωνική σχέση απειλείται ή διαλύεται, η συναισθηματική απόρριψη μπορεί να είναι συντριπτική. Αντίθετα, όταν διακόπτεται μια περιστασιακή σχέση, η απώλεια είναι ευκολότερα διαχειρίσιμη. Οι περιστασιακές σχέσεις έχουν νόημα και λειτουργούν βοηθητικά, ακριβώς επειδή εξ ορισμού δεν είναι το ίδιο έντονες», σχολιάζει ο ειδικός.
Εδώ, όμως, χρειάζεται προσοχή: τίποτα από όλα τα παραπάνω δεν υπονοεί ότι οι ισχυροί δεσμοί δεν είναι ζωτικής σημασίας για τη συναισθηματική μας υγεία. Στην πραγματικότητα, όλοι χρειαζόμαστε δίπλα μας ανθρώπους στους οποίους ξέρουμε ότι μπορούμε να βασιστούμε, και οι οποίοι μας εμπνέουν ασφάλεια και εμπιστοσύνη. Και αυτό, παρά τα σημαντικά οφέλη των αδύναμων δεσμών, μόνο οι δικοί μας άνθρωποι μπορούν να μας το προσφέρουν.
Πηγές
https://news.stanford.edu/stories/2023/07/strength-weak-ties
https://www.verywellmind.com/how-weak-ties-impact-mental-health-11951309?utm